به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، در ادبیات توسعه شهری، پروژههای حملونقل ریلی تنها یک طرح عمرانی نیستند؛ بلکه زیرساختی راهبردی برای شکلدهی به آینده شهرها محسوب میشوند. شهر قم نیز سالهاست در اسناد بالادستی، برنامههای توسعه و حتی اظهارات مسئولان دولتهای مختلف، به عنوان یکی از شهرهای نیازمند مترو شناخته شده است. با این حال، این پروژه همچنان درگیر طولانی شدن فرآیند اجراست؛ موضوعی که بیش از هر چیز، هزینه فرصت سنگینی را به شهر و شهروندان تحمیل کرده است.
تازهترین گزارش ارائه شده در نشست هیئتمدیره سازمان حملونقل ریلی شهرداری قم نشان میدهد که پروژه مترو وارد مرحلهای شده که دیگر صرفاً به عملیات عمرانی محدود نیست. اصلاح ساختار سازمانی، برنامهریزی برای جذب و آموزش نیروهای تخصصی، استقرار سامانه مدیریت نگهداری و تعمیرات (CMMS)، تدوین دستورالعملهای بهرهبرداری و برنامهریزی برای راهبری قطارها، همگی نشانههایی هستند که بیان میکنند مدیران شهری خود را برای ورود به دوره بهرهبرداری آماده میکنند؛ اقدامی که معمولاً در پروژههای ریلی، زمانی انجام میشود که افق افتتاح پروژه قابل ترسیم باشد.
این اتفاق از منظر مدیریت پروژه، یک پیام روشن دارد؛ قم دیگر نباید در مرحله ساخت باقی بماند، بلکه باید به مرحله بهرهبرداری برسد.
قم؛ شهری با نیاز واقعی به حملونقل ریلی
ضرورت مترو در قم صرفاً یک مطالبه شهری نیست؛ بلکه برآمده از ویژگیهای منحصربهفرد این کلانشهر مذهبی است. قم روزانه میزبان صدها هزار سفر درونشهری و برونشهری است و در ایام مناسبتی، جمعیت شناور آن چندین برابر جمعیت ساکن افزایش پیدا میکند. وجود حرم مطهر حضرت معصومه(س)، مسجد مقدس جمکران، مراکز علمی، دانشگاهی و حوزوی و همچنین نقش قم به عنوان گره ارتباطی شمال و جنوب کشور، حجم بالایی از تقاضای سفر را ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، اتکای صرف به حملونقل جادهای و ناوگان اتوبوسرانی، پاسخگوی نیاز آینده شهر نخواهد بود. تجربه بسیاری از کلانشهرهای کشور نشان داده است که توسعه مترو، علاوه بر کاهش ترافیک، آثار مستقیمی بر کاهش مصرف سوخت، کاهش آلودگی هوا، افزایش ایمنی، صرفهجویی در زمان سفر و حتی رونق اقتصادی پیرامون ایستگاههای مترو دارد.
تجربهای که نباید تکرار شود
قم تجربه تلخی از پروژههای نیمهتمام ریلی نیز دارد. منوریل، که سالها به عنوان یکی از مهمترین پروژههای عمرانی استان مطرح بود، به دلیل تغییر سیاستها، کمبود منابع و اختلاف دیدگاههای مدیریتی، هرگز به بهرهبرداری نرسید و امروز به نمادی از هزینههای سنگین تصمیمگیریهای ناپایدار تبدیل شده است.
همین تجربه باعث شده افکار عمومی نسبت به هر پروژه ریلی جدید، با احتیاط و حتی تردید نگاه کند. از این منظر، موفقیت مترو صرفاً به معنای افتتاح یک خط حملونقل نیست؛ بلکه بازسازی اعتماد عمومی نسبت به امکان اجرای پروژههای بزرگ ملی در قم نیز خواهد بود.
مطالبهای فراتر از مدیریت شهری
تقریباً در تمامی کلانشهرهای دارای مترو، دولت سهم قابل توجهی در تأمین منابع مالی، تجهیزات، ناوگان و زیرساختها داشته است. قم نیز از این قاعده مستثنا نیست.
اگرچه دولتهای مختلف طی سالهای گذشته بارها بر ضرورت اجرای متروی قم تأکید کردهاند، اما استمرار محدودیتهای اعتباری و کندی در تخصیص منابع موجب شده پروژه با سرعتی کمتر از انتظار پیش برود. این در حالی است که هر سال تأخیر، علاوه بر افزایش هزینههای ساخت ناشی از تورم، زمان بهرهمندی شهروندان از این زیرساخت را نیز به تعویق میاندازد.
از همین رو، تکمیل متروی قم باید به عنوان یک پروژه ملی مورد حمایت مستمر دولت قرار گیرد؛ چرا که کارکرد آن صرفاً محلی نیست و میلیونها زائر و مسافر از سراسر کشور نیز از مزایای آن بهرهمند خواهند شد.
نشانههای امید؛ اما نیازمند شتاب بیشتر
گزارش اخیر مدیرعامل سازمان حملونقل ریلی شهرداری قم حاکی از آن است که در کنار ادامه عملیات اجرایی فاز نخست خط یک، زیرساختهای بهرهبرداری نیز به صورت همزمان در حال آمادهسازی است. این رویکرد حرفهای، از بروز فاصله زمانی طولانی میان پایان عملیات عمرانی و آغاز خدماترسانی جلوگیری میکند و میتواند زمان افتتاح را کوتاهتر کند.
با این حال، تحقق این هدف مستلزم تداوم حمایتهای مالی، تسریع در تأمین تجهیزات، تکمیل ایستگاهها، آمادهسازی ناوگان و هماهنگی مستمر میان دولت، مدیریت شهری و شورای اسلامی شهر است.
سخن پایانی
متروی قم دیگر نباید به پروژهای تبدیل شود که هر سال تنها در گزارشها از پیشرفت آن سخن گفته شود. این پروژه، امروز بیش از هر زمان دیگری به نقطه تصمیمهای بزرگ رسیده است؛ تصمیمهایی که میتواند آینده حملونقل عمومی قم را برای چند دهه آینده تعیین کند.
اگر منوریل به نماد فرصتهای از دست رفته تبدیل شد، مترو میتواند نماد تحقق یک مطالبه دیرینه باشد؛ البته به شرط آنکه اراده ملی، تأمین مالی پایدار و مدیریت منسجم، اجازه ندهد این پروژه نیز سالها در ایستگاه انتظار باقی بماند.
