مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه گفت: تقویت مشارکت مردمی در چشم‌انداز آینده حوزه‌ها در اولویت است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، نشست خبری «پروژه تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه» امروز یکشنبه ۲۶ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسن میرمعزی، مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت و حجت‌الاسلام والمسلمین غلامرضا بهروزی لک، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) و مسئول تدوین این چشم‌انداز در سالن جلسات خبرگزاری حوزه برگزار شد.
در این نشست روند تصویب و آغاز مطالعات، روش گردآوری دیدگاه‌های مدیران و بدنه حوزه، نسبت سند جدید با اسناد بالادستی، چگونگی مواجهه با تحولات فناوری و اجتماعی و الزامات تبدیل چشم‌انداز به برنامه‌های اجرایی تشریح شد.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده، چشم‌انداز دوم قرار است علاوه بر ترسیم تصویری کلان از آینده مطلوب حوزه‌های علمیه، جهت‌گیری هفت عرصه مأموریتی و فعالیتی این نهاد را مشخص کند. افق ۱۰ ساله و تشکیل ستاد راهبری تحقق سند نیز پیشنهادهایی است که در فرایند تدوین مطرح شده و نهایی شدن آنها به طی مراحل بررسی و تصویب وابسته خواهد بود.
تلاش برای ارائه سند جدید تا دی ماه
حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در ابتدای نشست با اشاره به پایان دوره چشم‌انداز نخست حوزه‌های علمیه در سال ۱۴۰۴، گفت: پژوهشکده مطالعات راهبردی از ابتدای همان سال، ضرورت تدوین چشم‌اندازی جدید برای دوره پس از آن را مطرح کرد و خواستار تصمیم‌گیری شوراهای مسئول درباره آغاز این فرایند شد.
وی افزود: حوادث سال ۱۴۰۴ و وقوع جنگ تحمیلی، پیگیری موضوع را با تأخیر روبرو کرد و سرانجام در بهمن ماه آن سال، تدوین چشم‌انداز جدید در شورای عالی حوزه‌های علمیه به تصویب رسید. پس از این مصوبه نیز مأموریت انجام کار از سوی مدیر حوزه‌های علمیه به پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت ابلاغ شد.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت با اشاره به محدودیت‌های پیش‌آمده در ادامه مسیر اظهار کرد: پس از تصویب طرح نیز وقوع جنگ تحمیلی سوم در نهم اسفندماه، فعالیت‌های علمی را برای مدتی با اختلال مواجه کرد؛ با این حال، همکاران پروژه در همان شرایط بحرانی نیز برای پیشبرد مطالعات تلاش کردند.
میرمعزی ضمن ابراز امیدواری از اینکه با تکمیل تحقیقات، متن چشم‌انداز دوم تا دی ماه تدوین و برای بررسی و تصویب به شورای عالی حوزه‌های علمیه و دبیرخانه این شورا ارائه شود، تأکید کرد: زمان‌بندی اولیه، آغاز زودتر مطالعات را اقتضا می‌کرد، اما مجموعه شرایط، اجرای پروژه را از برنامه مورد انتظار عقب انداخته است.
تشکیل شورای علمی و تعیین نقشه راه پژوهش
وی نخستین اقدام پس از ابلاغ مأموریت را تشکیل شورای علمی پروژه عنوان کرد و گفت: این شورا با حضور نمایندگان بخش‌های مرتبط درون حوزه، از جمله دفتر برنامه‌ریزی و نظارت و دبیرخانه شورای عالی، و نیز شماری از صاحب‌نظران و متخصصان چشم‌اندازنویسی شکل گرفت.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت ادامه داد: نخستین پرسش در شورای علمی این بود که تدوین چشم‌انداز باید بر اساس چه نقشه راهی انجام شود، از کجا آغاز شود و چه مراحلی را طی کند. این موضوع در چند جلسه بررسی شد و پس از گفتگوهای کارشناسی، چارچوب کلی مطالعات و مسیر حرکت پروژه تعیین شد.
به گفته میرمعزی، مسئولیت راهبری علمی پروژه کلان به حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک واگذار شده است؛ استادی که در رشته سیاست فعالیت دارد و حوزه تخصصی او آینده‌پژوهی و چشم‌اندازنویسی است. هم‌زمان، محققان بخش‌های تخصصی نیز تعیین شدند و تدوین طرح‌های پژوهشی در دستور کار قرار گرفت.
وی تصریح کرد: هدف از طراحی این ساختار، آن است که چشم‌انداز جدید صرفاً حاصل نگارش یک متن عمومی نباشد، بلکه بر مطالعات مشخص در عرصه‌های مختلف و تعامل میان پژوهشگران، متخصصان و مسئولان اجرایی استوار شود؛ به گونه‌ای که یافته‌های هر بخش، جایگاه روشنی در سند نهایی داشته باشد.
هفت عرصه تخصصی در کنار چشم‌انداز کلان
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت با تشریح دامنه مطالعات گفت: بر اساس نقشه راه مصوب، هفت پروژه تحقیقاتی در عرصه‌های آموزش، پژوهش، تبلیغ، تهذیب، بین‌الملل، ساختار و تشکیلات و رسانه تعریف شده است. در هر یک از این عرصه‌ها، مطالعات محیط‌شناسی و آینده‌پژوهی انجام می‌شود.
وی افزود: قرار است بر پایه این مطالعات، چشم‌انداز تخصصی هر عرصه تدوین شود و سپس مجموعه یافته‌ها با روشی مشخص تجمیع شود تا چشم‌انداز کلان حوزه‌های علمیه شکل بگیرد. بنابراین، خروجی پروژه شامل یک چشم‌انداز عمومی برای حوزه و هفت چشم‌انداز در عرصه‌های مأموریتی و فعالیتی خواهد بود.
میرمعزی درباره ساز و کار بررسی طرح‌ها توضیح داد: برای هر یک از هفت پروژه، کمیته علمی مستقلی تشکیل شده است. در این کمیته‌ها، معاون یا مسئول بخش مربوط، مدیر مطالعات آن مجموعه و چند نفر از استادان و صاحب‌نظران همان عرصه حضور دارند و طرح پژوهشی را بررسی می‌کنند.
وی با بیان اینکه طرح‌های تحقیقاتی با همکاری و همراهی معاونت‌ها و مسئولان بخش‌های مختلف حوزه تصویب شده است، اظهار کرد: محققان اکنون مشغول اجرای مطالعات هستند. مشارکت مسئولان تخصصی در مرحله طراحی و بررسی طرح‌ها، زمینه‌ای فراهم کرده تا مسائل واقعی هر بخش از آغاز در مسیر پژوهش قرار گیرد.
اسناد بالادستی؛ مبنای جهت‌گیری چشم‌انداز دوم
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت تأکید کرد: چشم‌انداز دوم در چارچوب رهنمودهای امامان انقلاب و مراجع عظام تقلید تدوین می‌شود و این مجموعه رهنمودها، اسناد بالادستی پروژه را تشکیل می‌دهد.
میرمعزی توضیح داد: بیانات امام خمینی (ره) درباره حوزه‌های علمیه و منشور روحانیت، همچنین مجموعه رهنمودهای رهبری شهید درباره حوزه، به ویژه پیام صادرشده به مناسبت یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم، در این مطالعات بررسی و تحلیل مضمون می‌شود. پیام صدسالگی نیز در استخراج نظریه پشتیبان تحول حوزه، جایگاهی محوری دارد.
وی افزود: نظریه تحول استخراج‌شده از این اسناد، در معرض نظرخواهی از متخصصان، استادان و مسئولان حوزوی قرار خواهد گرفت تا پشتوانه نظری تدوین چشم‌انداز روشن‌تر شود. این فرایند در کنار مطالعات محیطی دنبال می‌شود و جایگزین شناخت تحولات آینده نیست.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت ادامه داد: پرسش اصلی آن است که حوزه‌های علمیه با توجه به آرمان‌ها و جهت‌گیری‌های تعیین‌شده و نیز تحولاتی که در جهان، جهان اسلام و ایران رخ خواهد داد، در ۱۰ سال آینده باید در چه جایگاهی قرار داشته باشند و برای رسیدن به آن جایگاه، چه راهبردهای کلانی اتخاذ کنند.
میرمعزی خاطرنشان کرد: چشم‌انداز نخست نیز بر مبنای همین رهنمودها تدوین شده بود، اما از زمان آغاز آن تجربه تاکنون، بیانات، حوادث و تحولات متعددی پدید آمده که باید در تدوین سند دوم مورد توجه قرار گیرد.
وی در توضیح روش پژوهش گفت: علاوه بر بررسی اسناد بالادستی، مطالعات پیشین هر عرصه نیز مرور می‌شود و محتوای مصاحبه‌ها با روش تحلیل مضمون بررسی خواهد شد تا دیدگاه‌های مطرح‌شده به صورت روشمند در تدوین سند به کار گرفته شود. بر این اساس، داده‌های پژوهش از چند مسیر گردآوری می‌شود و قرار نیست چشم‌انداز تنها بر یک نوع منبع یا یک گروه محدود از مشارکت‌کنندگان متکی باشد.
ارزیابی تجربه نخست؛ اثرگذاری گفتمانی و ضعف در پیوند با برنامه
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت در توضیح کارکرد چشم‌انداز گفت: این اسناد دو اثر اصلی دارند؛ نخست، ذهن افراد و مجموعه‌های مرتبط را همسو می‌کنند و به فعالان عرصه‌های مختلف جهت می‌دهند. اگر چشم‌انداز به گفتمان تبدیل شود و در ذهن‌ها جای بگیرد، حتی پیش از تنظیم برنامه‌های تفصیلی نیز می‌تواند بر رفتارها اثر بگذارد.
میرمعزی دومین اثر را فراهم کردن مبنای برنامه‌ریزی مشخص دانست و افزود: در این سطح، سیاست‌های کلان و برنامه پنج‌ساله بر پایه چشم‌انداز نوشته می‌شود و سپس برنامه‌های سالانه ذیل آن شکل می‌گیرد. این پیوند باید به صورت فنی و مرحله به مرحله برقرار شود.
وی درباره تجربه نخست عنوان کرد: چون آن سند، نخستین تجربه چشم‌اندازنویسی حوزه بود، ساختارها، فهم مشترک و عزم لازم برای پیوند کامل آن با برنامه‌ریزی هنوز به اندازه کافی شکل نگرفته بود و از این رو، ظهور و بروز آن در برنامه‌ها به میزان مورد انتظار نرسید.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت ادامه داد: پس از آنکه آیت‌الله اعرافی در سال ۱۳۹۵ مدیریت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت، تدوین نخستین برنامه پنج ساله حوزه آغاز شد و برنامه پنج ساله دوم نیز تنظیم شد؛ با این حال، مسیر اتصال چشم‌انداز به برنامه، از نظر فنی به طور کامل و دقیق طی نشده بود.
میرمعزی گفت: در دوره جدید، باید از این تجربه استفاده کرد تا چشم‌انداز علاوه بر ایجاد هم‌جهتی، در سیاست‌گذاری و برنامه‌های اجرایی نیز حضور روشن‌تری داشته باشد.
نسبت آموزش حوزوی با نقش‌آفرینی روحانیت در جامعه
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت در پاسخ به پرسشی درباره سامان‌دهی فعالیت روحانیت، از دو کارکرد مرتبط سخن گفت و توضیح داد: یک بخش، نظام تعلیم و تربیت حوزه است که نیروهای حوزوی را آموزش می‌دهد و پرورش می‌دهد؛ بخش دیگر، نقش‌آفرینی روحانیت در جامعه و نظام است که خروجی آن فرایند تربیتی به شمار می‌رود.
وی افزود: تفکیک این دو کارکرد، لزوماً پاسخ پرسش ساختاری را مشخص نمی‌کند. اینکه مدیریت هر دو در یک نهاد انجام شود یا دو نهاد عهده‌دار آنها باشند و در صورت تعدد، چه نسبتی میان آنها برقرار شود، موضوعی جداگانه است.
میرمعزی بیان کرد: دغدغه مطرح شده در این زمینه، نبود مدیریت واحد، کلان و هماهنگ‌کننده در بخش نقش‌آفرینی روحانیت در جامعه بوده است. نهادهای مرتبط درباره این موضوع گفتگو کرده و پیشنهادهایی ارائه داده‌اند، اما به گفته وی، هنوز تصمیم نهایی ابلاغ نشده است.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت تأکید کرد: تعلیم و تربیت حوزه و فعالیت اجتماعی روحانیت، ارتباطی تنگاتنگ دارند و نمی‌توان برای آنها سیاست‌گذاری‌های مستقل و گسسته در نظر گرفت. حوزه باید بداند روحانیت در جامعه، نظام و جهان اسلام چه نقش‌هایی بر عهده خواهد داشت تا بتواند نظام تربیتی خود را برای آماده‌سازی نیروهای مورد نیاز سامان دهد.
اقامه دین، غایت اصلی مأموریت حوزه است
وی در تکمیل این بحث گفت: اقامه دین، غایت اصلی مأموریت حوزه است و برای آن می‌توان سه گام اصلی در نظر گرفت؛ نخست، فهم و استنباط دین؛ دوم، رساندن پیام دین به ذهن و قلب مخاطبان که عرصه تبلیغ است؛ و سوم، تربیت افرادی که بتوانند در مسیر اجرای دین، حکمرانی و اداره جامعه نقش ایفا کنند.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت تأکید کرد: تبلیغ در این زنجیره، مرحله‌ای اساسی است؛ زیرا فهم دین باید به ابلاغ آن منتهی شود و ابلاغ نیز زمینه تحقق و اجرای آن را فراهم کند. از این رو، هر سه مرحله باید در چشم‌انداز آینده حوزه‌های علمیه دیده شود و نسبت آنها با یکدیگر روشن باشد.
منابع مالی پایدار و کاهش وابستگی به بودجه دولتی
میرمعزی در پاسخ به پرسشی درباره آینده تأمین مالی حوزه‌ها گفت: تلاش بر آن بوده که منابع مالی حوزه‌های علمیه مردمی باشد. وجوهات پرداختی مردم، موقوفات مربوط به امور دینی و بخشی از بودجه‌ای که دولت در اختیار قرار می‌دهد، از مسیرهای تأمین منابع حوزه است.
وی افزود: در برنامه‌ریزی سالانه، کاهش منابع مالی می‌تواند بازتنظیم هزینه‌ها و برخی مأموریت‌ها را ضروری کند؛ با این حال، در حوزه‌های علمیه، روحیه جهادی و ایثارگرانه سبب می‌شود کاهش بودجه الزاماً به همان نسبت به کاهش فعالیت‌ها نینجامد و بخشی از امور با مشارکت داوطلبانه ادامه پیدا کند.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت تأکید کرد: در افق آینده، باید افزایش منابع پایدار مردمی و کاهش وابستگی به بودجه دولتی، تا جایی که امکان دارد، مورد توجه قرار گیرد. این جهت‌گیری در چشم‌انداز جدید دیده خواهد شد.
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
