مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه از شناسایی ۱۷ پیشران آینده‌ساز و تدوین سندی با افق ۱۰ ساله خبر داد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، حجتالاسلاموالمسلمین غلامرضا بهروزی‌لک، مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه در نشست خبری «پروژه تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه» که امروز برگزار شد، آینده‌نگری را ضرورتی برای حرکت آگاهانه حوزه‌های علمیه دانست و گفت: توجه به آینده در توصیه‌های دینی و سیره عالمان وجود داشته است و برنامه‌ریزی برای تحولات پیش رو، امکان مواجهه بهتر با شرایط جدید را فراهم می‌کند.
وی با اشاره به تجربه تدوین چشم‌انداز نخست حوزه اظهار کرد: در پروژه جدید از تجربه پیشین و دیدگاه استادانی که در آن فرایند حضور داشتند استفاده شده، اما دو ویژگی با تأکید بیشتری در نظر گرفته شده است؛ نخست، افزایش مشارکت ذی‌نفعان و مجموعه‌های مسئول و دوم، پیوند مدیریت راهبردی با آینده‌پژوهی.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه توضیح داد: اگر سندی بدون تعامل با بدنه یک سازمان یا جامعه نوشته شود، ممکن است بخش‌های مسئول و مخاطبان آن، انگیزه و همراهی کافی برای تحققش نداشته باشند. از این رو، در این دوره تلاش شده معاونت‌ها و مدیران مرتبط در مراحل تدوین حضور داشته باشند و نظر مدیران میانی نیز دریافت شود.
وی افزود: در تجربه نخست، رویکرد مدیریت راهبردی برجسته‌تر بود و دانش آینده‌پژوهی هنوز به اندازه امروز در جامعه گسترش نیافته بود؛ اما اکنون لازم است ضمن شناخت وضعیت موجود، عوامل شکل‌دهنده آینده و پیامدهای احتمالی آنها نیز بررسی شود تا برنامه‌ریزی صرفاً بر امتداد شرایط کنونی استوار نباشد.
از ۵۴ عامل اولیه تا ۱۷ پیشران اثرگذار
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک با اشاره به مطالعات اولیه آینده‌پژوهی گفت: برای شناسایی عوامل اثرگذار بر آینده حوزه‌های علمیه، با استادان و متخصصان این دانش رایزنی شد و در مرحله نخست، ۵۴ پیشران ریز و درشت شناسایی و ارزیابی شد.
وی افزود: این عوامل در مراحل بعد امتیازدهی و دسته‌بندی شدند و در نهایت، ۱۷ پیشران برجسته برای بررسی اثرگذاری بر آینده حوزه‌های علمیه مورد توجه قرار گرفت. پیامدهای این پیشران‌ها در سطح جهانی، ملی و سپس در نسبت با اقتضائات حوزه بررسی می‌شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع)، تحولات فناوری، هوش مصنوعی، تغییرات جمعیتی و دگرگونی‌های اجتماعی، هویتی، دینی و مذهبی را از جمله حوزه‌های مورد توجه در شناسایی پیشران‌ها برشمرد و گفت: هر یک از این تحولات می‌تواند بر نوع نیازهای جامعه، شیوه فعالیت حوزه و چگونگی انجام مأموریت‌های آن اثر بگذارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه تأکید کرد: شناسایی پیشران‌ها به معنای قطعی دانستن همه پیامدهای احتمالی آنها نیست. در آینده‌پژوهی، عدم قطعیت یک اصل است و باید بررسی شود که کدام آثار به تحقق نزدیک‌ترند، چه تحولاتی اهمیت بیشتری دارند و برای مواجهه با آنها چه آمادگی‌هایی لازم است.
به گفته حجت‌الاسلام والمسلمین بهروزی لک، هدف مطالعات این است که حوزه‌های علمیه بتوانند متناسب با تحولات پیش رو، مأموریت صیانت از اعتقاد دینی مردم و تعمیق و پیشبرد اقامه دین را دنبال کنند و در برابر تغییرات، صرفاً در موضع واکنش پس از وقوع قرار نگیرند.
هوش مصنوعی و پرسش از آینده مرجعیت دینی
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم، هوش مصنوعی را نمونه‌ای از پیشران‌های فراگیر دانست و اظهار کرد: این فناوری می‌تواند بر آموزش، پژوهش و تبلیغ دینی اثر بگذارد و لازم است پیامدهای آن در هر یک از این عرصه‌ها به صورت تخصصی مطالعه شود.
وی با اشاره به تغییر شیوه دسترسی مردم به پاسخ پرسش‌های خود گفت: بخشی از مخاطبان امروز، پرسش‌هایشان را با ابزارهای هوش مصنوعی در میان می‌گذارند. در چنین شرایطی، حوزه باید بررسی کند که برای تأمین نیاز دینی جامعه در آینده چه ابزارها و ظرفیت‌هایی در اختیار خواهد داشت و چگونه باید آنها را توسعه دهد.
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک ادامه داد: عالمان دین و روحانیت در طول تاریخ، جایگاه مشاوره و راهنمایی مردم را داشته‌اند، اما اکنون ابزارهای جدیدی وارد این عرصه شده‌اند که می‌توانند در شیوه مراجعه و پاسخ‌گیری مخاطبان تغییر ایجاد کنند. شناخت فرصت‌ها و آسیب‌های این وضعیت، بخشی از ضرورت روزآمدی حوزه است.
وی تأکید کرد: توجه به هوش مصنوعی، تنها به استفاده از یک ابزار تازه محدود نیست، بلکه باید نسبت آن با فرایند آموزش، تولید دانش، ارتباط با مخاطب و پاسخ‌گویی دینی روشن شود. این موضوع در مطالعات چشم‌انداز، ذیل آثار پیشران‌ها بر کارکردهای مختلف حوزه دنبال می‌شود.
چرا افق ۱۰ ساله پیشنهاد شده است؟
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک درباره بازه زمانی سند جدید گفت: پیشنهاد کارگروه و پژوهشکده، تعیین افق ۱۰ ساله برای چشم‌انداز دوم است؛ زیرا سرعت تغییرات و تحولات امروز ایجاب می‌کند برنامه‌ریزی‌ها در دوره‌ای انجام شود که امکان شناخت و بازنگری مؤثرتر در آن وجود داشته باشد.
وی با اشاره به تجربه چشم‌انداز ۲۰ ساله افزود: در این دوره تلاش شده ضمن حفظ جهت‌گیری کلان، فاصله زمانی سند با تحولات محیطی متناسب‌تر شود. افزون بر بازنگری‌های مرحله‌ای، در پایان دوره نیز می‌توان بازنگری جامع‌تری در چشم‌انداز انجام داد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه اظهار کرد: در چارچوب افق پیشنهادی، امکان تنظیم دو برنامه پنج ساله وجود دارد و مطالعات هر مرحله می‌تواند متناسب با شرایط روز، دقیق‌تر و جزئی‌تر شود. به این ترتیب، چشم‌انداز، جهت حرکت را مشخص می‌کند و برنامه‌های میان‌مدت، مسیر تحقق آن را صورت‌بندی خواهند کرد.
وی تأکید کرد: کوتاه‌تر شدن افق زمانی به معنای کنار گذاشتن آرمان‌های بلندمدت نیست. حوزه باید هم مسیر کلان خود را بشناسد و هم از جزئیات و دگرگونی‌های محیط غافل نشود؛ زیرا بدون داشتن افق، تعیین مقصد و هماهنگ‌کردن فعالیت‌ها دشوار خواهد بود.
پیش‌بینی ۲۵۰ تا ۳۰۰ مصاحبه نخبگانی
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته را یکی از ابزارهای اصلی مطالعات محیطی معرفی کرد و گفت: برآورد می‌شود در مجموعه کمیته‌های تخصصی، حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ مصاحبه نخبگانی با صاحب‌نظرانی انجام شود که شناخت دقیقی از وضعیت حوزه و اقتضائات آینده دارند.
وی افزود: این مصاحبه‌ها به گفتگوهای کوتاه و عمومی محدود نیست و برای دریافت دیدگاه‌های تفصیلی، به طور متوسط چند ساعت زمان اختصاص می‌یابد. در برخی موارد نیز برای تکمیل بحث، گفتگو با یک صاحب‌نظر در دو یا چند جلسه ادامه پیدا می‌کند.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم با اشاره به تنوع مصاحبه‌شوندگان اظهار کرد: اعضای شورای عالی حوزه‌های علمیه، شخصیت‌های مرتبط با دفاتر مراجع عظام تقلید، استادان، مدیران و نیز افرادی از بدنه طلاب و روحانیون در این فرایند حضور دارند. نخبگانی بودن مصاحبه‌ها به این معنا نیست که تنها با مدیران گفتگو شود.
طراحی نظام مسائل با حدود ۵۰ پرسش ترکیبی
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک با تشریح چارچوب گفتگوهای تخصصی گفت: برای هدایت مصاحبه‌ها، نظام مسائلی طراحی شده که پنج محور اصلی را در نسبت با ۱۰ محور فرعی بررسی می‌کند و در مجموع، حدود ۵۰ پرسش ترکیبی را در برابر صاحب‌نظران قرار می‌دهد.
وی نخستین محور را شناخت قوت‌ها و ضعف‌های حوزه‌های علمیه و بررسی فرصت‌ها و تهدیدها عنوان کرد و افزود: لازم است ابتدا توانایی‌ها، محدودیت‌ها و وضعیت داخلی خود را بشناسیم و هم‌زمان، اقتضائات آینده را نیز در ارزیابی این وضعیت در نظر بگیریم.
به گفته وی، در محور دوم، آثار پیشران‌ها بر کارکردهای مختلف حوزه بررسی می‌شود و از ترکیب این یافته‌ها با مطالعات کتابخانه‌ای و اسناد بالادستی، مسائل پیش روی حوزه در آینده استخراج خواهد شد.
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک ادامه داد: پس از شناخت مسائل، باید درباره وضعیت مطلوب و تصویری که از آینده انتظار داریم گفتگو شود و در مرحله بعد، سیاست‌ها و راهبردهای کلان لازم برای تحقق این تصویر پیشنهاد شود. این مراحل، زنجیره‌ای از شناخت وضعیت موجود تا تعیین جهت حرکت آینده را تشکیل می‌دهد.
وی منابع انسانی، نظام دانشی و درخت‌وارگی دانش در عرصه‌های مختلف، تعامل با جامعه و محیط بین‌الملل، منابع مالی، تجهیزات و شیوه مدیریت و راهبری را از موضوعات فرعی مورد بررسی برشمرد و گفت: وضعیت تدوین، فهم و اجرای اسناد نیز در این پرسش‌ها مورد توجه قرار دارد.
آینده‌پژوهی به معنای رؤیاپردازی نیست
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک در پاسخ به پرسشی درباره امکان واقع‌بینانه بودن سند در شرایط تغییرات سریع، میان آینده‌پژوهی و آرمان‌شهرپردازی تفاوت قائل شد و گفت: آینده‌پژوهی، آینده را در زمان و مکان مشخص مطالعه می‌کند و از این رو، واقع‌گرایی بخشی از مبنای آن است.
وی افزود: وقتی از افق ۱۰ ساله سخن می‌گوییم، باید مشخص کنیم وضعیت درون حوزه، رابطه آن با جامعه و نسبت آن با عرصه جهانی و بین‌المللی چگونه خواهد بود. این بررسی با تصویرسازی نامعین و بی‌ارتباط با شرایط واقعی تفاوت دارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم تأکید کرد: اگر قرار بود تنها به بیان آرمان‌ها اکتفا شود، می‌شد از اسناد بالادستی متنی استخراج و کار را تمام کرد؛ اما اهتمام به مطالعات محیطی، مصاحبه‌ها و شناخت پیشران‌ها برای آن است که سند تا حد امکان به واقعیت نزدیک شود.
وی همچنین بر همراهی «پویش» و «پایش» محیطی تأکید کرد و گفت: از یک سو باید تحولات و جزئیات محیط را رصد کرد و از سوی دیگر، مسیر حرکت آنها را پیگیری کرد. کوتاه‌ترشدن افق سند نیز به همین ضرورت مربوط است تا هم روندهای کلان بین‌المللی و هم روندهای درون حوزه دیده شود.
جمع‌سپاری دیدگاه‌های نزدیک به هزار نفر از بدنه حوزه
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه، دریافت نظر بدنه حوزه را مکمل مصاحبه‌های تخصصی دانست و اظهار کرد: پرسش‌نامه‌ای برای نظرخواهی گسترده‌تر تنظیم می‌شود تا از طریق جمع‌سپاری، دیدگاه بخش‌های مختلف حوزه‌های علمیه گردآوری شود.
وی افزود: انتظار داریم در این مرحله، امکان دریافت نظر نزدیک به هزار نفر از ذی‌نفعان و افراد مؤثر در فعالیت‌های حوزه فراهم شود. برای گسترش دسترسی به این نظرخواهی نیز از ظرفیت رسانه‌ها و خبرگزاری‌ها استفاده خواهد شد.
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک گفت: افزون بر مصاحبه‌ها و پرسش‌نامه‌های این پروژه، نظرسنجی‌های ادواری موجود در بخش‌های مختلف حوزه نیز بررسی می‌شود. بنابراین، شناخت محیط و دریافت دیدگاه‌ها تنها به مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته وابسته نخواهد بود.
وی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه جوانان و جریان‌های جهادی تأکید کرد: طلاب و روحانیونی که در فعالیت‌های جهادی، فرهنگی و اجتماعی پیشگام هستند، در شمار گروه‌های مورد توجه قرار دارند و دیدگاه‌های آنان نیز باید در فرایند مطالعات دریافت شود.
حجتالاسلاموالمسلمین میرمعزی نیز با اشاره به موضوعاتی که در سند جدید لحاظ خواهد شد، از گروه‌های جهادی، طلاب جهادی، بسیج اساتید، حوزه انقلابی، تعامل حوزه با آموزش و پرورش و دانشگاه، هوش مصنوعی و مسائل نوپدید نام برد و گفت: این مؤلفه‌ها در بررسی آینده حوزه مورد توجه خواهند بود.
پیشنهاد ستاد راهبری برای عبور از نگارش به اجرا
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک، یکی از پیشنهادهای مهم پروژه را تشکیل «ستاد راهبری تحقق سند چشم‌انداز دوم» عنوان کرد و گفت: پس از تصویب و رسمیت یافتن سند، لازم است مجموعه‌ای مشخص، تحقق اهداف آن را پیگیری و موانع و آسیب‌های مسیر را شناسایی کند.
وی افزود: باید معلوم شود هر بخش تا چه اندازه با چشم‌انداز هماهنگ شده، چه نیازهایی برای پیشبرد کار دارد و در کدام قسمت‌ها به حمایت، تشویق یا مطالبه‌گری نیاز است. وجود چنین ساز و کاری می‌تواند فعالیت بخش‌های مختلف را با جهت‌گیری مشترک سند مرتبط نگه دارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم تصریح کرد: در تجربه گذشته، ساز و کارهایی برای پیگیری امور وجود داشته، اما پیشنهاد کنونی این است که نظارت بر تحقق چشم‌انداز، با تمرکز و هویت مشخص‌تری دنبال شود و مسئولیت آن در ساختار اجرای سند دیده شود.
حجتالاسلاموالمسلمین میرمعزی نیز با تأیید ضرورت این پیشنهاد گفت: میان تدوین چشم‌انداز و تبدیل آن به برنامه اجرایی، یک مسیر فنی وجود دارد که باید دقیق طی شود. پیشنهاد ستاد راهبری، برای کمک به پر کردن همین فاصله و پیوند دادن جهت‌گیری‌های کلان با اقدامات اجرایی مطرح شده است.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم حوزه های علمیه تأکید کرد: صرف تدوین سند، همه نیازهای تحقق آن را برطرف نمی‌کند و باید برای تبدیل چشم‌انداز به سیاست‌های کلان، برنامه‌های پنج‌ساله و سپس برنامه‌های سالانه، ساز و کار روشن و منسجمی وجود داشته باشد.
آینده‌پژوهی به معنای رؤیاپردازی نیست
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک در پاسخ به پرسشی درباره امکان واقع‌بینانه بودن سند در شرایط تغییرات سریع، میان آینده‌پژوهی و آرمان‌شهرپردازی تفاوت قائل شد و گفت: آینده‌پژوهی، آینده را در زمان و مکان مشخص مطالعه می‌کند و از این رو، واقع‌گرایی بخشی از مبنای آن است.
وی افزود: وقتی از افق ۱۰ ساله سخن می‌گوییم، باید مشخص کنیم وضعیت درون حوزه، رابطه آن با جامعه و نسبت آن با عرصه جهانی و بین‌المللی چگونه خواهد بود. این بررسی با تصویرسازی نامعین و بی‌ارتباط با شرایط واقعی تفاوت دارد.
مسئول تدوین چشم‌انداز دوم تأکید کرد: اگر قرار بود تنها به بیان آرمان‌ها اکتفا شود، می‌شد از اسناد بالادستی متنی استخراج و کار را تمام کرد؛ اما اهتمام به مطالعات محیطی، مصاحبه‌ها و شناخت پیشران‌ها برای آن است که سند تا حد امکان به واقعیت نزدیک شود.
وی همچنین بر همراهی «پویش» و «پایش» محیطی تأکید کرد و گفت: از یک سو باید تحولات و جزئیات محیط را رصد کرد و از سوی دیگر، مسیر حرکت آنها را پیگیری کرد. کوتاه‌ترشدن افق سند نیز به همین ضرورت مربوط است تا هم روندهای کلان بین‌المللی و هم روندهای درون حوزه دیده شود.
اقامه دین؛ پیوند فهم، تبلیغ و اجرا
حجتالاسلاموالمسلمین بهروزی لک در بخش پایانی نشست، «اقامه دین» را عنوانی جامع برای تبیین مأموریت حوزه‌های علمیه دانست و گفت: تحقق این هدف، به آموزش و تربیت نیرو، پژوهش‌های پشتیبان و تبلیغ تخصصی با ابزارها و شیوه‌های مختلف نیاز دارد و باید این فعالیت‌ها در قالب مجموعه‌ای به هم پیوسته دیده شود.
وی با اشاره به سابقه ارتباط چهره به چهره عالمان با مردم و جایگاه منبر افزود: امروز نیز در کنار این ظرفیت‌ها، لازم است شیوه‌های جدید تبلیغ، از جمله استفاده از هوش مصنوعی و چت‌بات‌های تولیدشده در حوزه، مطالعه شود و برای به کارگیری آنها پژوهش و تربیت نیرو صورت گیرد.
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
