حکمرانی اسلامی در اندیشه امام شهید

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، مسئله حکمرانی اسلامی در اندیشه آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای قدس‌سره، از نقطه‌ای آغاز می‌شود که دین در نسبت با هدایت انسان، سامان جامعه و حرکت امت فهم می‌گردد.

در کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی، مفاهیم مختلف قرآنی برای رسیدن از وضع موجود به سوی مقصد مطلوب ارائه شده است. در این رویکرد، حکمرانی اسلامی بر پایه امانت ولایت، مسئولیت متقابل رهبر و امت، تشخیص مسائل پیچیده و تبدیل ایمان به عمل صالح اجتماعی شکل می‌گیرد.

یادداشت حاضر فرایند حکمرانی اسلامی در اندیشه آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای قدس‌سره بر اساس کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن بررسی می‌کند:

حکمرانی به مثابه امانت ولایت

کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن ظرفیت مهمی برای فهم حکمرانی اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید دارد. در این اثر، مفاهیمی مانند ایمان، ولایت، امت، رهبری، اطاعت و عمل صالح، تنها مفاهیم اعتقادی و اخلاقی نیستند؛ بلکه در کنار یکدیگر، تصویری منسجم از چگونگی اداره جامعه ایمانی و عبور آن از بحران‌ها ارائه می‌کنند. نقطه ورود به این رویکرد، آیه شریفه «إِنَّ اللَّهَ یَأمُرُکُم أَن تُؤَدُّوا الأَماناتِ إِلی أَهلِها» است؛ آیه‌ای که امانت را به یکی از بنیان‌های نظم اجتماعی و مسئولیت عمومی تبدیل می‌کند.

در نگرش رهبر شهید، یکی از مصادیق مهم امانت، امانت ولایت است. ولایت هنگامی در جامعه تحقق می‌یابد که هر عنصر در جایگاه شایسته خود قرار گیرد: رهبر در جایگاه هدایت، تدبیر و تعیین مقصد؛ امت در جایگاه همراهی، اطاعت آگاهانه، مسئولیت‌پذیری و مشارکت در تحقق هدف. از این منظر، حکمرانی اسلامی از نسبت درست میان رهبری، امت، مسئولیت و امانت آغاز می‌شود.

بنیان معنایی و اجتماعی حکمرانی اسلامی

در کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ولایت ستون اصلی سامان اجتماعی است. ولایت، رابطه‌ای زنده و هدایت‌گر میان خدا، رسول، ولی الهی و امت مؤمن ایجاد می‌کند و جامعه را از پراکندگی به سوی انسجام، جهت‌مندی و حرکت جمعی سوق می‌دهد. وقتی مفهوم ولایت در کنار مفهوم امانت قرار می‌گیرد، حکمرانی اسلامی صورتی عمیق‌تر پیدا می‌کند؛ زیرا حکمرانی، تنها مدیریت امور عمومی نیست، بلکه ادای درست امانتی است که خداوند بر دوش انسان‌ها، رهبران و جامعه نهاده است.

رهبر در این دستگاه، مسئول تشخیص مسیر، تبیین مقصد و هدایت امت در عبور از مسائل پیچیده است. امت نیز با ایمان، بصیرت و عمل اجتماعی خود، این هدایت را به یک حرکت عینی تبدیل می‌کند. بنابراین، نسبت رهبر و امت در این نگرش، بر پایه اعتماد ایمانی، مسئولیت متقابل، تعهد دینی و حضور فعال شکل می‌گیرد. حکمرانی اسلامی در چنین الگویی، میدان اتصال هدایت الهی با اراده اجتماعی مؤمنان است.

مسئله حکمرانی در جامعه اسلامی

یکی از لایه‌های مهم این رویکرد، فهم حکمرانی به مثابه حرکت از مبدأ به مقصد است. مبدأ، همان وضع موجود جامعه است؛ وضعیتی که باید با نگاه واقع‌بینانه، قرآنی و مسئله‌شناسانه بررسی شود. جامعه ممکن است با نارضایتی، ضعف، وابستگی، بی‌عدالتی، بحران هویت، تفرقه یا اختلال در مسیر رشد مواجه باشد. هرگاه این وضعیت پیچیده، چندضلعی و فراگیر شود، با مسئله‌ای در سطح حکمرانی روبه‌رو هستیم. مسئله حکمرانی از جنس مشکلات ساده و جزئی نیست؛ حل آن به حضور هم‌زمان رهبر، امت، نهادهای رسمی، ایمان عمومی، عقلانیت اجتماعی و کنش جمعی نیاز دارد.

مقصد نیز وضعیتی است که در آن مسئله حل شده، امت از بحران عبور کرده و جامعه به مرحله‌ای بالاتر از رشد، استقلال، عدالت و استقرار دینی رسیده است. در منطق کتاب، رهبر الهی مقصد را برای امت تعریف می‌کند و امت را برای رسیدن به آن هدایت می‌نماید. هر اندازه ایمان امت عمیق‌تر باشد، توان همراهی با امام و قدرت حل مسائل پیچیده افزایش می‌یابد. در اینجا ایمان، سرمایه اجتماعی و نیروی محرک حکمرانی اسلامی است.

سازوکار حل مسئله در حکمرانی اسلامی

بر اساس کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، هدف از خواندن، تفسیر و تدبر در قرآن، رسیدن به منشأ عمل شدن آن‌ است. این ویژگی، جایگاه ایمان و عمل صالح را در منطق حکمرانی اسلامی آشکار می‌کند. ایمان در این منظومه، آگاهانه، متعهدانه و زاینده عمل است. جامعه مؤمن، جامعه‌ای است که باور خود را به اقدام تبدیل می‌کند و در مسیر حل مسئله، اصلاح وضعیت و حرکت به سوی مقصد الهی وارد میدان می‌شود. قرآن کریم در آیه «مَن عَمِلَ صالِحًا مِن ذَکَرٍ أَو أُنثیٰ وَهُوَ مُؤمِنٌ» قید «وَهُوَ مُؤمِنٌ» را در کنار عمل صالح قرار می‌دهد.

این تعبیر نشان می‌دهد که ارزش عمل به صورت بیرونی آن محدود نمی‌شود؛ جهت، نیت، ایمان و جایگاه فاعل نیز در الهی بودن عمل نقش بنیادین دارد. از همین‌جا دو رکن مهم در حکمرانی اسلامی روشن می‌شود: حسن فعلی و حسن فاعلی. اقدام اجتماعی باید از جهت هدف، روش و نتیجه درست باشد و کنشگر نیز با ایمان، نیت الهی و تعهد دینی وارد میدان شود. امت مؤمن در پرتو رهبری الهی، با مجموعه‌ای از اعمال صالح اجتماعی، مسائل پیچیده را حل می‌کند و مسیر رشد جامعه را می‌گشاید.

امتداد حکمرانی نبوی در وضعیت جدید

در این رویکرد، نظریه انقلاب نیز در دل فرایند حکمرانی اسلامی فهم می‌شود. هنگامی که جامعه با استبداد، وابستگی به بیگانگان، سلطه‌پذیری و انسداد مسیر رشد روبه‌رو باشد، مسئله از سطح نارضایتی‌های پراکنده فراتر می‌رود و به یک مسئله بنیادین در حکمرانی تبدیل می‌شود. در فضای ایران سال ۱۳۵۳، کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن مردم را برای فهم همین وضعیت آماده می‌کند.

مخاطب کتاب، انسانی است که باید با تکیه بر ایمان، وحی و ولایت، خود را برای حرکت اجتماعی و تغییر وضعیت مهیا سازد. رهبر شهید در این اثر، از تجربه صدر اسلام به عصر جدید پل می‌زند و حرکت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را الگویی زنده برای ساخت امت، سامان جامعه و عبور از جاهلیت معرفی می‌کند. در عصر غیبت، این رهبری با اوصاف فقیه جامع‌الشرایط شناخته می‌شود و امت مؤمن با قرار گرفتن در مسیر این هدایت، توان عبور از بحران‌های پیچیده را به دست می‌آورد. عناصر حرکت در این تحلیل روشن‌اند: محرک‌های معرفتی و انگیزشی، ایمان و وحی‌اند؛ متحرک، امت اسلامی و مؤمن است؛ میدان تاریخی، ایران معاصر و امتداد آن پس از انقلاب اسلامی است؛ مقصد، عبور از بحران و تحقق جامعه‌ای برخوردار از استقلال، عدالت، ایمان و اقامه دین است.

بنابراین رویکرد رهبری در فرایند حکمرانی اسلامی، بر پایه امانت ولایت، ایمان اجتماعی، تشخیص مسئله، هدایت رهبری و عمل صالح امت شکل می‌گیرد. در این نگرش، حکمرانی تنها اداره ساختارهای رسمی نیست؛ فرایندی ایمانی، عقلانی و اجتماعی است که در آن رهبر، مقصد را تبیین می‌کند و امت، با ایمان و عمل صالح، مسیر تحقق آن را می‌پیماید. کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن از این جهت، طرحی برای فهم نسبت دین و اداره جامعه ارائه می‌دهد؛ طرحی که در آن ولایت، محور انسجام امت است، ایمان نیروی حرکت است، عمل صالح سازوکار حل مسئله است و اقامه دین مقصد نهایی حرکت اجتماعی به شمار می‌آید.

یادداشت از: حجت الاسلام رضا کفیلی، مدرس حوزه و دانشگاه

انتهای پیام/