«ثار» لزوماً به معنای خون نیست، معنای دقیقتر آن میتواند خونخواهی یا خونبها باشد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، حجتالاسلام والمسلمین مهدی رستمنژاد رئیس پژوهشکده حج و زیارت و استاد حوزه علمیه در سومین میزگرد از سلسله میزگردهای تخصصی با موضوع «خونخواهی و انتقام خون قائد شهید» با موضوع «خونخواهی در قرآن» به تبیین نسبت و تفاوت مفاهیم قرآنی و رواییِ قصاص، انتقام، دم، ولیّ دم، ثار و ثارالله پرداخت و تأکید کرد که این واژگان، در عین همخانواده بودن، دارای قلمروها، کارکردها و اهداف متفاوتی هستند.
منظومه واژگانی خونخواهی
استاد حوزه علمیه قم اظهار کرد: در قرآن کریم و روایات اهلبیت علیهمالسلام، چند واژه وجود دارد که در یک نظام معنایی با موضوع خونخواهی مرتبطاند؛ واژگانی مانند «قصاص»، «انتقام»، «دم»، «ولیّ دم»، «ثار» و «ثارالله».
رئیس پژوهشکده حج و زیارت ادامه داد: برای فهم درست موضوع خونخواهی، باید این واژگان را در کنار یکدیگر دید؛ زیرا میان آنها همپوشانیهایی وجود دارد، اما نمیتوان آنها را مترادف کامل دانست. هر یک از این مفاهیم، از حیث موضوع، دایره شمول، هدف و ساز و کار تحقق، ویژگیهای خاص خود را دارند.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد افزود: نخستین واژه، «قصاص» است. قصاص در قرآن کریم مطرح شده و از منظر تفسیری نیز قابل بررسی است، اما بیشتر در قلمرو فقه مورد بحث قرار میگیرد؛ زیرا دارای شرایط، احکام، ضوابط، فروعات و چارچوبهای مشخصی است.
وی اظهار کرد: اصول، کلیات و خطوط اصلی قصاص در قرآن کریم آمده و در برخی موارد نیز مصادیق آن بیان شده است، اما تفصیل شرایط و ضوابط آن در منابع فقهی و روایی دنبال میشود. از این رو، قصاص یک امر رهاشده، سلیقهای و فردی نیست؛ بلکه امری قانونمند و تعریفشده است که باید در جای خود و از مسیر حکومت و حاکم شرع تحقق یابد.
قصاص؛ حق شخصی در چارچوب فقه
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به آیه ۱۷۸ سوره بقره گفت: خداوند متعال میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَی بِالْأُنْثَی…». در ادامه همین آیه، راه عفو و پرداخت دیه نیز مطرح شده است؛ آنجا که میفرماید: «فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَانٍ». این مسئله نشان میدهد که قصاص، در عین آنکه حقی شناختهشده است، در یک چارچوب حقوقی و فقهی محدود قرار دارد و گزینههایی مانند عفو و دیه نیز در کنار آن پیشبینی شده است.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد تصریح کرد: قصاص، به طور کلی، ناظر به یک امر شخصی است. در اینجا ولی دم دارای حق است و میتواند آن را مطالبه کند، ببخشد یا در مواردی به دیه تبدیل کند. بنابراین، قصاص دارای حد، نظام و ضابطه است و نمیتوان آن را از ساختار حقوقی و فقهی خود جدا کرد.
وی با اشاره به تفاوتهای مفهومی قصاص و خونخواهی در کاربردهای عرفی گفت: در زبان عمومی، گاهی قصاص و خونخواهی به جای یکدیگر استعمال میشوند، اما در ادبیات قرآنی، فقهی و روایی، باید این مفاهیم را دقیقتر از یکدیگر تفکیک کرد.
فلسفه قصاص در قرآن
رئیس پژوهشکده حج و زیارت در ادامه، فلسفه قصاص را از منظر قرآن کریم مورد توجه قرار داد و گفت: خداوند در آیه ۱۷۹ سوره بقره میفرماید: «وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ».
وی اظهار کرد: قصاص برای جلوگیری از کشتار زنجیرهای، مهار خونریزیهای بیضابطه، پیشگیری از انتقامهای قبیلهای و حفظ حیات اجتماعی است. ممکن است در نگاه ابتدایی، قصاص به مرگ قاتل منتهی شود، اما قرآن از آن با عنوان «حیات» یاد میکند؛ زیرا اجرای قانون، جان افراد دیگر و امنیت جامعه را حفظ میکند.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد افزود: این حیات، «حیات اجتماعی» است. برای قاتل، مجازات تحقق مییابد، اما برای جامعه، حیات، امنیت و جلوگیری از گسترش چرخه خشونت فراهم میشود. بنابراین، هدف قصاص، هدفی جزئی و معین در حوزه حفظ نظم اجتماعی و جلوگیری از توسعه قتل است.
وی تأکید کرد: در چنین چارچوبی، ولی دم حق دارد، اما حتی این حق نیز مطلق و بیضابطه نیست. قرآن کریم در آیه ۳۳ سوره اسراء میفرماید: «فَلَا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنْصُورًا»؛ یعنی در مقام اجرای حق نیز نباید اسراف و تعدی صورت گیرد.
انتقام؛ مفهومی فراتر از قصاص
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد سپس به مفهوم «انتقام» پرداخت و بیان کرد: واژه دیگری که در قرآن کریم به کار رفته، «انتقام» است. این واژه در آیات گوناگون آمده و خداوند متعال در مواردی آن را به خود نسبت داده است.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت به آیات ۴۱ و ۴۲ سوره زخرف اشاره کرد و گفت: خداوند خطاب به پیامبر اکرم صل الله علیه و آله میفرماید: «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ * أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ».
وی ادامه داد: همچنین در قرآن آمده است: «إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ ذُو انْتِقَامٍ». بنابراین، در کاربرد قرآنی، انتقام به خداوند نسبت داده میشود و معنای آن با انتقامهای نفسانی، فردی و بیضابطه متفاوت است.
این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: میان قصاص و انتقام تفاوت جدی وجود دارد. قصاص محدود، حد پذیر و دارای ضابطه است و در کنار آن، عفو و دیه نیز مطرح میشود؛ اما انتقام الهی، دامنه گستردهتری دارد و در مواردی ناظر به کیفر یک جریان گسترده از ظلم، دشمنی با حق و مقابله با دین خداست.
بدر؛ نمونهای از انتقام الهی
وی با اشاره به تفسیر آیه سوره زخرف اظهار کرد: در روایات، ذیل آیه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ» آمده است که مراد، روز بدر است. در تفسیر قمی نیز در ذیل این آیه نقل شده است: «قال: یوم بدر».
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد گفت: در بدر، حدود هفتاد تن یا بیش از هفتاد تن از سران مشرکان کشته شدند. این مسئله را نمیتوان صرفاً در چارچوب قصاص تحلیل کرد؛ زیرا آیا همه آنان به اندازه این شمار انسان کشته بودند که گفته شود مجازاتشان تنها قصاص قتل بوده است؟
رئیس پژوهشکده حج و زیارت افزود: مشرکان مکه پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و مسلمانان را آزار داده بودند، آنان را در محاصره اقتصادی قرار داده بودند، به پیامبر اهانت میکردند، با دعوت توحیدی مقابله میکردند و در مسیر خاموش کردن نور خدا گام برمیداشتند. از این رو، آنچه در بدر رخ داد، در منطق قرآن، تنها قصاص نبود؛ بلکه انتقام الهی و گونهای از عذاب نسبت به یک جریان معاند بود.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد با اشاره به آیه ۳۳ سوره انفال گفت: خداوند میفرماید: «وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِیهِمْ وَمَا کَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ». این آیه نیز نشان میدهد که مسئله عذاب و انتقام الهی، دارای نظام و سنت خاص است.
وی افزود: وقتی در آیه سوره زخرف تعبیر «مُنْتَقِمُونَ» به کار میرود، خداوند انتقام را به خود نسبت میدهد. در اینجا سخن از یک مجازات شخصی در برابر یک قتل مشخص نیست، بلکه سخن از مواجهه با یک پرونده گسترده از ستم، آزار، تحقیر، محاصره، اهانت و مقابله با جریان هدایت است.
عذاب، اهلاک و تدمیر
استاد حوزه علمیه اظهار کرد: از سطح انتقام نیز مفاهیمی مانند عذاب، اهلاک و تدمیر الهی مطرح میشود. در سنتهای قرآنی، گاهی یک جامعه یا جریان به سبب انباشته شدن ظلم، فساد، طغیان و مقابله با حق، مشمول عذاب و نابودی میشود.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت گفت: این مسئله لزوماً به معنای آن نیست که در برابر کشته شدن یک فرد، فرد دیگری کشته شود. گاهی قتل نیز بخشی از ماجراست، اما همه مسئله به قتل محدود نمیشود. ممکن است یک پرونده اجتماعی، اعتقادی و تاریخی شکل بگیرد که در آن، انتقام و عذاب الهی معنا پیدا کند.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد افزود: بنابراین، برای فهم درست مسئله خونخواهی، باید از تقلیل دادن همه مفاهیم به قصاص پرهیز کرد؛ زیرا قصاص یکی از مفاهیم این منظومه است، اما تمام آن نیست.
معنای دقیقتر «ثار» میتواند خونخواهی یا خونبها باشد
وی در ادامه سخنان خود، «ثارالله» را از واژههای مهم در ادبیات زیارتی و روایی دانست و بیان کرد: ثارالله واژهای بسیار پرمعناست که بیشتر در روایات، احادیث و زیارتنامههای معصومان علیهمالسلام انعکاس یافته است.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد گفت: تعبیر ثارالله را میتوان در کنار نسبتهایی مانند بیتالله، حرمالله، یدالله و اسدالله فهم کرد. در این موارد، چیزی به خداوند نسبت داده میشود تا عظمت، شرافت و جایگاه ویژه آن روشن شود.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت افزود: «ثار» لزوماً به معنای خون نیست و معنای دقیقتر آن میتواند خونخواهی یا خونبها باشد. هنگامی که این تعبیر به خداوند نسبت داده میشود، سخن از خونخواهیای است که به دلیل عظمت صاحب خون و جایگاه خون ریختهشده، از سطح معمولِ خانوادگی، قبیلهای و اجتماعی فراتر میرود.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به فراز زیارت عاشورا گفت: در این زیارت میخوانیم: «السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا ثَارَ اللَّهِ وَابْنَ ثَارِهِ، وَالْوِتْرَ الْمَوْتُورَ». این تعبیر درباره امام حسین علیهالسلام و نیز درباره امیرالمؤمنین علیهالسلام به کار رفته است.
ولی دمِ خونهای بزرگ
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد اظهار کرد: یکی از معناهای مناسب برای ثارالله این است که امام حسین علیهالسلام دیگر ولیّ دم به معنای متعارف ندارد. شخصیت امام حسین علیهالسلام به یک خانواده، قبیله، ملت، حکومت یا جغرافیای خاص محدود نیست؛ او متعلق به همه انسانیت است.
وی افزود: در قصاصهای معمول، اولیای دم پیگیر حق خون خویش هستند، اما درباره امام حسین علیهالسلام مسئله فراتر از یک حق خانوادگی است. در اینجا همه این عناوین کنار میرود و خداوند متعال به عنوان ولیّ این خون معرفی میشود.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت تصریح کرد: ثارالله نه صرفاً قصاص است و نه صرفاً انتقام به معنای محدود آن. خونخواهی نیز ممکن است همه بار معنایی آن را منتقل نکند؛ زیرا سخن از خونبهایی است که با یک نسبت تشریفی به خداوند پیوند خورده است.
وی افزود: این تعبیر، از عظمت خون و صاحب خون حکایت دارد؛ یعنی خون امیرالمؤمنین علیهالسلام و امام حسین علیهالسلام، تنها یک پرونده شخصی نیست که با مجازات مباشر قتل بسته شود.
قصاص ابن ملجم و استمرار ثار علوی
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد با طرح این پرسش که چرا با وجود قصاص ابن ملجم توسط امام حسن مجتبی علیهالسلام، امیرالمؤمنین علیهالسلام همچنان ثارالله خوانده میشود، گفت: این پرسش نشان میدهد که مسئله از قصاص عبور میکند.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت افزود: ابن ملجم قصاص شد، اما ثارالله بودنِ امیرالمؤمنین علیهالسلام همچنان برقرار است. بنابراین، نمیتوان گفت ثارالله تنها به معنای قصاص مباشر قتل است؛ زیرا در این صورت، پس از قصاص ابن ملجم، دیگر نباید این تعبیر استمرار پیدا میکرد.
این استاد حوزه علمیه ادامه داد: درباره امام حسین علیهالسلام نیز مختار ثقفی در پی تعقیب و مجازات بسیاری از عاملان جنایت کربلا برآمد، اما مسئله ثار امام حسین علیهالسلام به پایان نرسید. این نیز نشان میدهد که خونخواهی حسینی، بسیار فراتر از مجازات افراد حاضر در صحنه عاشورا است.
وی با اشاره به نقلهای تاریخی درباره برخی کسانی که از شهادت امام حسین علیهالسلام اظهار شادمانی کرده بودند، گفت: در برخی گزارشها در خصوص قیام مختار آمده است که وی افرادی را که حتی در کربلا حضور نداشتند اما از این جنایت خشنود بودند و به شکرانه آن، اقداماتی از جمله ذبح گوسفند انجام دادند، و نیز مردمی که این گوشتها را پذیرفته بودند قصاص کرد. این نشان میدهد که در منطق دینی، تنها مباشرت ظاهری در جنایت ملاک نیست؛ رضایت، همراهی و افتخار به یک جنایت نیز دارای اهمیت است.
«یالثارات الحسین» و استمرار یک مطالبه
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد با اشاره به شعار «یالثارات الحسین» اظهار کرد: این شعار در دورههای بعدی نیز به کار رفته است؛ در حالی که در بسیاری از آن مقاطع، قاتلان مستقیم عاشورا دیگر حضور نداشتند تا موضوع قصاص شخصی آنان مطرح باشد. این مسئله نشان میدهد تعبیر «یالثارات الحسین» قطعاً از قصاص گستردهتر است و حتی احتمالاً از انتقام به معنای متعارف نیز فراتر میرود. زیرا قصاص چارچوب محدود و خاص خود را دارد، اما مطالبه ثار حسینی در یک افق وسیعتر مطرح میشود.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت افزود: در آیه قصاص، «الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَی بِالْأُنْثَی» آمده و چهارچوبی برای این حکم ترسیم شده است؛ اما در مسئله ثارالله، سخن از تحقق هدفی است که خون امام برای آن ریخته شده است.
ثار حسینی در آیات و روایات
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد در ادامه به روایات مرتبط با امام حسین علیهالسلام و حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره کرد و گفت: در آیات فراوانی، مسئله ولیّ دم و خونخواهی امام حسین علیهالسلام به دست امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف مطرح شده است.
وی افزود: روشن است که قاتلان روز عاشورا در زمان ظهور حضور ندارند، اما در روایات، مطالبه خونبهای الهی و خونخواهی امام حسین علیهالسلام به دست حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف پیوند خورده است. این نکته، ظرافت مهمی در فهم معنای ثارالله دارد.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به آیه ۳۹ سوره حج گفت: خداوند میفرماید: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ». در تفسیر قمی، تفسیر عیاشی و تفاسیر دیگر، روایاتی ذیل این آیه آمده که آن را بر امام حسین علیهالسلام و قیام حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف تطبیق میکند.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت ادامه داد: عبدعلی بن جمعه حویزی در نورالثقلین و سید هاشم بحرانی در البرهان، روایات مربوط به این آیات را گرد آوردهاند. این منابع برای کسانی که میخواهند بحث را با تفصیل بیشتر دنبال کنند، قابل مراجعه است.
مقتول مظلوم و ولیّ او
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد آیه ۳۳ سوره اسراء را از آیات برجسته این بحث دانست و بیان کرد: خداوند متعال میفرماید: «وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا فَلَا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنْصُورًا».
وی افزود: در روایات متعدد، این آیه بر امام حسین علیهالسلام تطبیق شده است. در روایت آمده است: «هُوَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ، قُتِلَ مَظْلُوماً، وَنَحْنُ أَوْلِیَاؤُهُ، وَالْقَائِمُ مِنَّا إِذَا قَامَ طَلَبَ بِثَأْرِ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ».
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد گفت: بر اساس این روایات، امام حسین علیهالسلام مقتول مظلوم است و حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف در مسیر تحقق ثار حسینی قرار دارد. این امر، نشاندهنده پیوند عمیق عاشورا و مهدویت است.
وی تصریح کرد: وقتی در ادامه آیه گفته میشود «فَلَا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ»، باید به این نکته توجه داشت که روایات، مسئله را تنها در چارچوب یک انتقام شخصی و محدود مطرح نمیکنند، بلکه نگاه، نگاه هدفی، مکتبی و ناظر به تحقق مأموریت الهی است
رضایت به جنایت و ذریه فکری
رئیس پژوهشکده حج و زیارت سپس به آیه ۱۵ سوره اسراء اشاره کرد و گفت: خداوند میفرماید: «وَلَا تَزِرُ وَازِرَهٌ وِزْرَ أُخْرَیٰ»؛ یعنی هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمیکشد.
وی افزود: ممکن است این پرسش مطرح شود که اگر قاتلان اصلی امام حسین علیهالسلام در عصر ظهور حضور ندارند، چگونه مسئله خونخواهی آن حضرت مطرح میشود؟ روایت امام رضا علیهالسلام، کلید پاسخ به این پرسش است. در این روایت، از امام رضا علیهالسلام درباره انتقام حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف از ذریه قاتلان امام حسین علیهالسلام پرسیده میشود. حضرت پاسخ میدهند که اگر آنان به فعل پدران خود راضی باشند و به آن افتخار کنند، از آنان به شمار میآیند؛ زیرا هر کس به کاری راضی باشد، مانند کسی است که آن را انجام داده است.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت افزود: در روایت آمده است که اگر انسانی در مشرق کشته شود و فردی در مغرب به کشته شدن او رضایت داشته باشد، آن فرد راضی نزد خداوند شریک قاتل خواهد بود. بنابراین، مسئله، انتقال گناه از یک فرد به فرد دیگر نیست؛ بلکه سخن از رضایت، همراهی و قرار گرفتن در همان جبهه فکری و اعتقادی است.
اهل مکتب، نه فقط اهل نسب
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد اظهار کرد: ذریه در این بحث، تنها ذریه جسمانی و نسبی نیست، بلکه ذریه فکری و مکتبی نیز مطرح است. کسی که راه، فکر، موضع و جنایت گذشتگان را تأیید میکند، در تداوم همان جبهه قرار میگیرد.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به ماجرای حضرت نوح علیهالسلام گفت: قرآن کریم درباره فرزند حضرت نوح میفرماید: «إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صَالِحٍ». او از نظر نسبی فرزند نوح بود، اما به دلیل مسیر اعتقادی و عملی خود، از اهل نوح به شمار نیامد.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت افزود: این، فرهنگ قرآن است؛ اهل بودن، تنها با پیوند جسمانی و نسبی تعریف نمیشود، بلکه پیوند مکتبی، ایمانی و اعتقادی نیز معیار است.
استاد حوزه علمیه با اشاره به حدیث «حُسَیْنٌ مِنِّی وَأَنَا مِنْ حُسَیْنٍ» گفت: امام حسین علیهالسلام به دلیل پیوند با رسالت، دین، ولایت و هدف پیامبر، «مِنّی» پیامبر است و پیامبر نیز «مِن حسین» معرفی میشود.
غدیر، عاشورا و هدف دین مرضی
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: اگر امام حسین علیهالسلام ثارالله است، باید دید حرکت او چه هدفی را دنبال میکرد. این هدف، همان هدفی است که در غدیر و در آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا» مطرح شد.
وی افزود: امیرالمؤمنین علیهالسلام نیز همین هدف را دنبال میکرد؛ اما موانع متعددی در برابر تحقق کامل آن پدید آمد. این موانع مجموعهای از زمینهسازیها، جریانها و اقدامها بودند که در مسیر جلوگیری از تحقق هدف ولایت شکل گرفت.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد گفت: در روایات، سخن از زمانهایی برای تحقق فرج و تمکین دین الهی آمده است؛ اما موانع، جنایتها و ایستادگی در برابر اولیای الهی، مانع تحقق آن شدهاند. حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف در هنگام ظهور، همان هدفی را که امیرالمؤمنین و امام حسین علیهماالسلام دنبال میکردند، محقق خواهد کرد.
تفاوت فلسفه قصاص و انتقام
رئیس پژوهشکده حج و زیارت سپس بار دیگر به تفاوت فلسفه قصاص و انتقام بازگشت و اظهار کرد: قصاص برای حفظ حیات اجتماعی و جلوگیری از گسترش قتل است، اما انتقام الهی در افقی بالاتر و برای مقابله با سلطه جبهه کفر مطرح میشود.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد با اشاره به آیات ۷ و ۸ سوره انفال گفت: خداوند درباره بدر میفرماید: «وَیُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ وَیَقْطَعَ دَابِرَ الْکَافِرِینَ * لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَیُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ».
وی افزود: تعبیر «وَیَقْطَعَ دَابِرَ الْکَافِرِینَ» نشان میدهد که مسئله، قطع دنباله، ریشه و استمرار سلطه جبهه کفر است. در اینجا فقط یک شخص مورد تعرض قرار نگرفته، بلکه شخصیت، جایگاه، دین و نظام حق هدف قرار گرفته است.
استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: هنگامی که یک جریان برای براندازی نظام حق، خاموش کردن نور خدا و جلوگیری از تحقق دین الهی اقدام میکند، دیگر نمیتوان مسئله را به یک قصاص جزئی و شخصی فروکاست.
نور خدا خاموش نمیشود
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد با اشاره به آیه ۳۲ سوره توبه گفت: خداوند میفرماید: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَیَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ». وی افزود: مسئله انتقام در این سطح، با مقابله با جریانی معنا مییابد که در پی خاموش کردن نور خداست. از این رو، انتقام الهی را باید در پیوند با حفظ، استمرار و اتمام نور الهی فهم کرد.
این استاد حوزه علمیه گفت: قصاص، نگاهی به یک امر شخصی و جزئی دارد و هدف آن نیز جزئیتر است؛ اما انتقام، دارای هدفی بالاتر، اعتقادی، فکری و مکتبی است و با قطع سلطه کفر ارتباط پیدا میکند.
پیوند عاشورا و مهدویت
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد در ادامه اظهار کرد: مرحلهای بالاتر از قصاص و انتقام محدود وجود دارد که با وعده الهیِ «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» پیوند دارد. خداوند متعال میفرماید: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَیٰ وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ». این وعده، غلبه دین حق بر همه ادیان را مطرح میکند.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت افزود: در روایات، مسئله طلب ثار امام حسین علیهالسلام با قیام حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف و تحقق این وعده الهی پیوند خورده است. در دعای ندبه نیز میخوانیم: «أَیْنَ الطَّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِکَرْبَلَاءَ؟».
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد تصریح کرد: پیوند میان عاشورا و مهدویت از همین جا روشن میشود. طلب ثار امام حسین علیهالسلام تنها ناظر به یک واقعه تاریخی و مجازات چند فرد نیست؛ بلکه با تحقق هدفی که امام حسین علیهالسلام برای آن قیام کرد، پیوند دارد.
طلب ثار همراه امام منصور
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به فراز زیارت عاشورا گفت: در این زیارت عرضه میداریم: «وَأَنْ یَرْزُقَنِی طَلَبَ ثَأْرِی مَعَ إِمَامٍ مَنْصُورٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ».
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد افزود: این فراز نشان میدهد که طلب ثار، در منطق زیارت، با همراهی امام منصور و قرار گرفتن در مسیر تحقق هدف الهی معنا پیدا میکند؛ نه صرفاً با واکنشی شخصی، احساسی و بیضابطه.
وی تأکید کرد: خونخواهی خونی مانند خون امام حسین علیهالسلام، پروندهای باز است؛ زیرا هدفی که آن خون برای تحقق آن ریخته شد، همچنان باید دنبال شود. همه اقدامات و مراحل دیگر، در نهایت مقدمهای برای تحقق آن هدف بزرگتر است.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت در جمعبندی سخنان خود گفت: در منظومه قرآنی و روایی، قصاص، انتقام، دم، ولیّ دم، ثار و ثارالله واژگانی همخانوادهاند، اما میان آنها تمایزهای جدی وجود دارد.
وی افزود: قصاص، امری شخصی، قانونمند و محدود است که هدف آن حفظ حیات اجتماعی و جلوگیری از گسترش کشتار است. انتقام، ناظر به سطحی بالاتر و مرتبط با مقابله با جبهه باطل، قطع دابر کافران و جلوگیری از خاموش شدن نور خداست.
حجتالاسلام والمسلمین رستمنژاد خاطرنشان کرد: ثارالله، مفهومی گستردهتر، عمیقتر و جهانیتر است؛ زیرا خونخواهی امام حسین علیهالسلام و امیرالمؤمنین علیهالسلام، با تحقق هدف دین، ولایت، عدالت و غلبه حق بر باطل پیوند دارد.
استاد حوزه علمیه قم در پایان گفت: ثار حسینی در این نگاه، صرفاً مطالبه مجازات قاتلان نیست؛ بلکه پیگیری تحقق همان هدفی است که امام حسین علیهالسلام برای آن قیام کرد و خون پاک خود را در راه آن تقدیم نمود.
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
