کنیه «ابا عبدالله» نخستینبار توسط پیامبر اکرم(ص) در همان آغاز تولد به امام حسین(ع) داده شد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، در مورد کنیه «اباعبدالله» که میان امام حسین علیهالسلام و امام جعفر صادق علیهالسلام مشترک است، چند نکته قابل ذکر است:
۱. کاربرد کنیه «اباعبدالله» در منابع
اگر کنیه «اباعبدالله» در منابع روایی شیعه بدون قرینه و بهصورت مطلق بهکار رفته باشد، غالباً منظور امام جعفر صادق علیهالسلام است. گفته شده این کنیه به سبب فرزند ایشان، عبدالله افطح بر آن حضرت اطلاق شده است.
۲. کنیه «اباعبدالله» برای امام حسین علیهالسلام
در خصوص سیدالشهدا علیهالسلام بر اساس برخی روایات، این کنیه نخستینبار توسط پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در همان آغاز تولد به ایشان داده شده است.
۳. دیدگاههای مختلف درباره معنای این کنیه
در تبیین معنای کنیه «اباعبدالله» برای امام حسین علیهالسلام، دیدگاههای متعددی مطرح شده است. برخی آن را به معنای «پدر مؤمنان» دانستهاند، هرچند از نظر ادبی، این تفسیر با توجه به مفرد بودن «عبد» چندان دقیق به نظر نمیرسد.
به نظر نگارنده، این دیدگاه نیز قابل پذیرش نیست.
۴. دیدگاه دوم: نسبت به شریعت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله
برخی دیگر بر این باورند که چون «عبدالله» کنیه پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله است و با توجه به اینکه شریعت آن حضرت به واسطه قیام امام حسین علیهالسلام احیا شد (بر اساس تعابیری مانند: «حسینٌ منّی و أنا من حسین» و نیز «الإسلام نبویّ الحدوث و حسینیّ البقاء»)، از این جهت به امام حسین علیهالسلام «اباعبدالله» گفته شده است؛ یعنی پدر شریعت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله.
این تفسیر نیز به نظر نگارنده قابل پذیرش نیست.
۵. دیدگاه برگزیده: «پدر بندگی خدا»
باور نگارنده ــ که برخی دیگر از پژوهشگران نیز با تقریرهای مختلف به آن متمایلاند ــ این است که «اباعبدالله» به معنای «پدر بندگی خدا» است.
بر اساس این دیدگاه این کنیه از آن جهت بر امام حسین علیهالسلام اطلاق شده که ایشان با تحمل عظیمترین مصائب و فدا کردن جان، فرزندان و یاران خود و نیز با پذیرش اسارت اهلبیت و خاندان یاران، به مرتبهای بینظیر از بندگی خداوند دست یافتند.
این بندگی و ایثار کمنظیر سبب حفظ و احیای اسلام راستین شد، همان حقیقتی که آثار آن در ویژگیهایی چون شفا بودن تربت ایشان و توصیه به زیارت اربعین نیز تجلی یافته است. واقعه عاشورا از این منظر، رخدادی یگانه در تاریخ بشریت بهشمار میرود.
۶. نمونههایی از کاربردهای مشابه در زبان عربی و فارسی
در زبان عربی و نیز در ادبیات فارسی، نمونههای متعددی از چنین کاربردهای استعاری در کنیه و لقب وجود دارد:
«ابوالمعالی» برای کسی که در بزرگواری و جایگاه معنوی به اوج رسیده باشد، «ابومونس» برای شمع، به دلیل مونس بودن در تاریکی شب، «ابوالیقظان» برای خروس، به سبب سحرخیزی، «ابونافع» برای سرکه، به دلیل منافع آن و «ابوتراب» برای امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به معنای خاکنشین یا پدر خاک.
همچنین در ادبیات علمی جدید، اصطلاحاتی مانند «پدر شیمی»، «پدر جغرافیا» یا «پدر علم فیزیک هستهای» نیز به کسانی اطلاق میشود که نقش بنیادین در یک حوزه علمی داشتهاند.
در خصوص کنیه «ابوتراب» نیز پژوهشهایی مطرح شده است؛ از جمله کتاب «انزع البطین» اثر نجاح طایی که با استناد به برخی شواهد تاریخی بر این باور است که این لقب در اصل توسط بنیامیه و با هدف تحقیر امیرالمؤمنین علیهالسلام به ایشان نسبت داده شده است. این اثر توسط مؤسسه دارالهدی لاحیاء التراث الاسلامی العالمیه منتشر شده است (چاپ اول، 1396ش).
یادداشت از: حجتالاسلام والمسلمین محمدحسن جواهری، استاد حوزه و دانشگاه
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
