ما باید میان دو بعد عبادی و معنوی اربعین با ابعاد اجتماعی، فرهنگی و تمدنی آن تعادل برقرار کنیم.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، در ادامه سلسله نشستهای مؤسسه معارف امامت، نشست اربعین؛ آئین عبادی یا پدیده اجتماعی با سخنرانی حجتالاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی، عضو هیئتعلمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی شب گذشته به صورت مجازی برگزار شد.
وی با تأکید بر اینکه پدیده اربعین باید در چارچوب حقیقت عاشورایی و معارف اهلبیت(ع) فهم شود، اظهار کرد: اربعین نه یک پدیده صرفاً اجتماعی و سیاسی است و نه صرفاً یک مناسک فردی؛ بلکه حقیقتی دینی است که در طول تاریخ تشیع، به تدریج ابعاد هویتی، فرهنگی و تمدنی آن آشکار شده است.
وی با اشاره به اهمیت بررسی علمی پدیده اربعین اظهار کرد: در سالهای اخیر، به دلیل برخی افراطها و تفریطها، این پدیده بزرگ دینی و شیعی گاه دستخوش برداشتهای نادرست شده است. وظیفه حوزههای علمیه و مراکز علمی و پژوهشی آن است که ابعاد مختلف این مسئله را تبیین کنند، ابهامات را پاسخ دهند و حقیقت این حرکت بزرگ دینی و اجتماعی را به درستی بازشناسانند.
جایگاه دینی زیارت اربعین در منابع شیعه
سبحانی در تبیین خاستگاه زیارت اربعین گفت: اگر بخواهیم بحث را از نقطهای آغاز کنیم، نخست باید پرسید که پدیدهای که امروز با عنوان پیادهروی اربعین و مشی اربعینی در جهان شناخته میشود، از کجا آمده و چه جایگاه دینی و تاریخی دارد؟
وی افزود: آنچه امروز به عنوان زیارت جمعی اربعین و پیادهروی میلیونی مشاهده میکنیم، با این ترکیب و شکل اجتماعی، به صورت صریح در یک روایت خاص نیامده است؛ اما اجزا و عناصر اصلی این حرکت، هرکدام در منابع دینی و روایی ما دارای پشتوانه هستند.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: اصل زیارت اربعین به صورت مستقل مورد تأکید اهلبیت(ع) قرار گرفته است. روایات متعددی در منابع شیعه وجود دارد که بر زیارت امام حسین(ع) در روز اربعین تأکید کردهاند. مشهورترین روایت در این زمینه، سخن امام حسن عسکری(ع) است که زیارت اربعین را یکی از نشانههای مؤمن برشمردهاند.
وی بیان کرد: در روایتی از امام صادق(ع) نیز هنگامی که از ویژگیهای شیعیان پرسیده شد، حضرت در میان صفات متعدد شیعیان، زیارت امام حسین(ع) را مورد توجه قرار دادند. این نشان میدهد که زیارت اربعین در هویت شیعی جایگاه ویژهای دارد.
پیادهروی در زیارت سیدالشهدا؛ سنتی دارای پشتوانه روایی
سبحانی با اشاره به جایگاه زیارت پیاده امام حسین(ع) گفت: زیارت پیاده نیز در منابع معتبر شیعه مورد توجه قرار گرفته است. روایات متعددی در کتابهایی مانند کافی، تهذیب و کاملالزیارات وجود دارد که برای زیارت پیاده امام حسین(ع) ثوابهای فراوانی بیان کردهاند.
وی افزود: در برخی روایات آمده است که اگر انسان با اخلاص و بدون انگیزههای دنیوی به زیارت امام حسین(ع) برود، گناهان او بخشیده میشود و برای هر قدمی که در مسیر زیارت برمیدارد، پاداش حج و عمره برای او نوشته میشود.
این پژوهشگر حوزه دین ادامه داد: در برخی روایات حتی بر این نکته تأکید شده که زائر با حالتی همراه با سختی و مشقت، با غبار راه، تشنگی و خستگی به زیارت امام حسین(ع) برود؛ زیرا این نوع حضور نشاندهنده عشق، اخلاص و پیوند عمیق انسان با حقیقت عاشورا است.
شکلگیری تدریجی پیادهروی اربعین در تاریخ تشیع
سبحانی با بیان اینکه مجموعه امروزین اربعین در طول تاریخ به تدریج شکل گرفته است گفت: اگرچه اجزای این حرکت در منابع دینی وجود دارد، اما این ترکیب خاص یعنی زیارت اربعین همراه با حرکت جمعی و پیادهروی گسترده، به تدریج در تاریخ تشیع شکل گرفته است.
این پژوهشگر حوزه دین افزود: حدود صد سال پیش، این حرکت در مقیاس محدودتری انجام میشد و بیشتر علما و گروههای خاصی از شیعیان به صورت پیاده به زیارت میرفتند، اما به مرور زمان جامعه شیعه به این درک رسید که اربعین میتواند به یک میعادگاه بزرگ معنوی و هویتی تبدیل شود.
وی تصریح کرد: امروز شیعه با آگاهی و هوشمندی دریافته است که باید این مجموعه دعاها، زیارتها و شعائر دینی را در قالب یک حرکت بزرگ اجتماعی به نمایش بگذارد.
اربعین؛ پیوند عبادت، هویت و تمدن
سبحانی با تأکید بر اینکه عبادات اسلامی دارای ابعاد اجتماعی هستند گفت: در نگاه اسلامی نمیتوان میان جنبه فردی و اجتماعی دین جدایی کامل ایجاد کرد. نماز، حج و بسیاری از عبادات، در کنار بعد فردی، ابعاد اجتماعی نیز دارند.
وی افزود: تفکیک کامل میان دین و دنیا، فرد و جامعه یا معنویت و سیاست، بیشتر متعلق به مکاتب خاصی است که این حوزهها را از یکدیگر جدا میکنند؛ اما در ادیان الهی، ابعاد مختلف حقیقت دینی در کنار هم دیده میشوند.
این استاد حوزه اظهار کرد: اربعین نیز به تدریج برای شیعه علاوه بر یک حرکت عبادی، به یک پدیده هویتی، فرهنگی و تمدنی تبدیل شده است. شیعه در اربعین عناصر هویتی خود را بازخوانی میکند؛ عناصری که فراتر از یک حرکت فردی و معنوی، با تاریخ، فرهنگ و تمدن اسلامی و شیعی پیوند دارد.
اربعین؛ پیوند عبادت و اجتماع
سبحانی در ادامه سخنان خود با اشاره به ابعاد اجتماعی و تمدنی اربعین اظهار کرد: از آنچه بیان شد روشن میشود که شیعه در کنار این حرکت عبادی، به تدریج به ابعاد اجتماعی آن نیز توجه کرده است. اساساً در فرهنگ اسلامی، حتی اعمالی که در ظاهر جنبه فردی دارند، دارای ابعاد اجتماعی نیز هستند.
وی افزود: نماز دارای صورت فردی است، اما نماز جماعت و نماز جمعه بُعد اجتماعی آن را آشکار میکند. حج نیز یک عبادت فردی نیست، بلکه به یک اجتماع عظیم اسلامی تبدیل میشود. بنابراین تفکیک کامل میان جنبه فردی و اجتماعی، یا معنوی و سیاسی در عبادات اسلامی، با منطق ادیان الهی سازگار نیست.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: جداسازی دین از دنیا، فرد از جامعه و معنویت از سیاست، مربوط به برخی مکاتب فکری است؛ اما در ادیان الهی و بهویژه اسلام، ابعاد مختلف حقیقت یک عبادت در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
وی با بیان اینکه اربعین به تدریج ابعاد اجتماعی و تمدنی خود را آشکار کرده است، گفت: شیعه در اربعین عناصری را میبیند که فراتر از یک حرکت فردی و معنوی است. اربعین به یک عنصر هویتبخش برای تاریخ، فرهنگ و تمدن اسلامی و شیعی تبدیل شده است.
سبحانی با اشاره به نقش عاشورا در هویت شیعه اظهار کرد: شیعه از یک عزاداری، یک رویداد بزرگ معنوی، دینی و اجتماعی ساخته است. عاشورا همیشه یاد سیدالشهدا(ع)، امامت و ولایت، غربت و مظلومیت و ندای عدالت را زنده نگه داشته است.
وی افزود: بزرگداشت شعائر الهی، همانگونه که قرآن کریم از آن به عنوان نشانه تقوای دلها یاد میکند، همواره دارای آثار هویتی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی است. شیعه این درس را از اهل بیت(ع) آموخته است که باید با بزرگداشت مناسبتهای دینی، هم معرفت و اندیشه را تقویت کند و هم هویت اجتماعی و نگاه به آینده را شکل دهد.
تفاوت هویت عاشورا و اربعین
سبحانی با تأکید بر اینکه هر مناسبت دینی باید هویت خاص خود را حفظ کند، گفت: یکی از اشتباهات این است که تصور کنیم همه مناسبتها باید در یک قالب واحد قرار گیرند. عاشورا و اربعین هرکدام ویژگی خاص خود را دارند.
وی توضیح داد: عاشورا بزرگداشت یک شور بزرگ، یک مظلومیت تاریخی و یک مصیبت عظیم انسانی است. عاشورا فرصتی برای حضور عاطفی، سوگواری و همراهی با آن واقعه بزرگ است.
این پژوهشگر حوزه دین ادامه داد: اما اربعین جایگاه اندیشهورزی، تأمل، بازخوانی حادثه عاشورا و توجه به زوایای تاریخی آن است. عاشورا فرصت نمیدهد که انسان به همه ابعاد چرایی و چگونگی این حادثه بیندیشد، اما اربعین این فرصت را فراهم میکند که انسان بپرسد چه شد که خاندان پیامبر(ص) در چنین شرایطی قرار گرفتند و چه زمینههایی موجب وقوع آن حادثه شد.
سبحانی گفت: زائر پیاده اربعین باید در هر قدم به یاد سیدالشهدا(ع) باشد و در مسیر حرکت خود، آرمانها و اندیشههای حسینی را بازخوانی کند. اربعین در حقیقت بازخوانی درست عاشوراست.
نسبت اربعین با سیاست و مسائل اجتماعی
این پژوهشگر حوزه دین و اندیشه در ادامه با اشاره به مسئله روزآمد شدن پیامهای اربعین اظهار کرد: این پرسش مطرح است که هویت اربعینی تا چه اندازه باید رنگ اجتماعی و سیاسی روز پیدا کند.
وی گفت: در این زمینه دو نگاه افراطی و تفریطی وجود دارد. از یک سو، برخی میخواهند اربعین را صرفاً به یک حادثه سیاسی و اجتماعی روز تبدیل کنند و آن را به یک حرکت اعتراضی یا تظاهرات سیاسی تقلیل دهند. این نگاه با ماهیت اصلی اربعین سازگار نیست.
سبحانی افزود: اربعین نهاد سیاسی ـ اجتماعی به معنای دقیق کلمه نیست. اصل اربعین برخاسته از حقیقت عاشورایی و بزرگداشت سیدالشهدا(ع) است. البته طبیعی است که اندیشه عاشورا و اربعین پیامهای اجتماعی و سیاسی داشته باشد، اما نباید حقیقت اربعین را به امور دیگری فروکاست.
این پژوهشگر حوزه دین در مقابل این نگاه، به دیدگاه تفریطی نیز اشاره کرد و گفت: از سوی دیگر، برخی معتقدند اربعین فقط یک برنامه عبادی فردی است و هیچ سخن اجتماعی یا سیاسی نباید در آن مطرح شود. این نیز برداشت درستی نیست.
وی تأکید کرد: آنچه از پیامهای دینی اربعین و تجربه تاریخی شیعه به دست میآید این است که اربعین در ماهیت اصلی خود حقیقتی عاشورایی است. اگر این حقیقت را از آن بگیریم، دیگر اربعین واقعی باقی نمیماند؛ اما اگر پیامها و پیامدهای اجتماعی عاشورا را نیز کاملاً حذف کنیم، این نیز خلاف روح اربعین است.
حفظ هویت اربعین؛ شرط بهرهگیری تمدنی
سبحانی با اشاره به تجربه انقلاب اسلامی درباره حفظ هویت عاشورا گفت: در سالهای نخست پیروزی انقلاب اسلامی، برخی پیشنهاد میکردند که شکل سنتی عزاداری تغییر کند و به جای مجالس روضه و سینهزنی، راهپیمایی برگزار شود. امام خمینی(ره) به شدت با این نگاه مخالفت کردند و تأکید داشتند که عزاداری سیدالشهدا(ع) باید با همان شیوه سنتی حفظ شود.
وی افزود: امام خمینی(ره) میدانستند که اگر عاشورا از هویت عاشورایی خود خارج شود، دیگر نه عاشورا باقی میماند و نه آثار و برکات آن. همین مسئله درباره اربعین نیز صدق میکند.
سبحانی تصریح کرد: اگر بخواهیم از نگاه تمدنی به اربعین سخن بگوییم، ابتدا باید هویت واقعی آن را حفظ کنیم. اربعین زمانی میتواند آثار معنوی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی خود را نشان دهد که با همه عناصر اصلی خود باقی بماند.
این پژوهشگر حوزه دین دو آسیب مهم را در این مسیر برشمرد و گفت: نخست، تبدیل اربعین به ابزاری برای اهداف و مسائل دیگر است؛ یعنی استفاده از این سرمایه عظیم برای مقاصدی که با حقیقت آن فاصله دارد. دوم، تهی کردن اربعین از محتوا و تبدیل آن به مجموعهای از ظواهر و شعارهای بدون معرفت است.
وی افزود: شعائر دینی زمانی زندهاند که با معرفت و پیام همراه باشند. اگر شعائر از محتوای خود جدا شوند، به ظواهر بیروح تبدیل خواهند شد.
ادامه در بخش بعدی: اربعین؛ تجربه تاریخی شیعه، توصیههای چهارگانه سبحانی برای آینده اربعین، مردمی بودن، جذب حداکثری، نقش مراکز علمی و پاسخ به پرسشهای مخاطبان درباره جاماندگان اربعین و نسبت اربعین با ظهور.
اربعین؛ تجربه تاریخی شیعه و مسیر آینده آن
سبحانی با تأکید بر اینکه اربعین یک تجربه تاریخی جامعه شیعه است عنوان کرد: اربعین را ما ایجاد نکردهایم و قرار نیست برای آن یک ساختار مصنوعی بسازیم؛ بلکه هویت تاریخی تشیع، هوشمندی و تجربه تاریخی شیعه این پدیده را شکل داده است.
وی افزود: شیعه در طول تاریخ نشان داده است که در لحظههای حساس چگونه ظرفیتهای بزرگ اهلبیتی را آشکار و زنده میکند. امروز نیز جامعه شیعه در جهان، با اربعین چنین ظرفیتی را به نمایش گذاشته است و جهان اسلام را با خود همراه کرده است.
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: وظیفه ما این است که مسیر تاریخی و حقیقی اربعین را حمایت کنیم، اجازه ندهیم از مسیر اصلی خود منحرف شود و کمک کنیم پیامهای بلند نهضت حسینی در این حرکت بزرگ به درستی بازشناسی و معرفی شود.
وی تأکید کرد: اربعین آنقدر در خود مایه و ظرفیت دارد و نهضت حسینی آنقدر دارای پیامهای بلند است که اگر درست شناخته و معرفی شود، آثار اجتماعی، فرهنگی و تمدنی خود را بهطور طبیعی خواهد گذاشت.
سبحانی با اشاره به دو نگاه افراطی و تفریطی درباره اربعین گفت: از یک سو، برخی میخواهند اربعین را صرفاً به یک آیین عبادی محدود کنند و از سوی دیگر، برخی میخواهند آن را به یک نهاد سیاسی یا اجتماعی تقلیل دهند. راه درست این است که اربعین را با همه مختصات دینی، عاشورایی و اجتماعی خود پاس بداریم. پیامهای اربعین، پیامهایی انسانی، اجتماعی، تمدنی و هویتساز هستند؛ پیامهایی که میتوانند آیندهای بهتر برای انسان و جامعه بشری ترسیم کنند.
توصیههای چهارگانه برای حفظ و تقویت هویت اربعین
۱. حفظ مردمی بودن اربعین
سبحانی نخستین نکته مهم در مدیریت و تداوم اربعین را حفظ ماهیت مردمی آن دانست و گفت: اربعین باید به عنوان یک حرکت مردمی و اجتماعی پاسداری شود. این حرکت با مشارکت تکتک شیعیان در سراسر جهان شکل گرفته است؛ برخی مستقیم در مسیر حضور دارند و برخی با حمایت و خدمترسانی در آن مشارکت میکنند.
وی افزود: در عراق، بسیاری از امکاناتی که در ایام اربعین فراهم میشود، حاصل مشارکت مردم است. البته دولت عراق نیز خدمات و حمایتهایی دارد، اما روح اصلی اربعین یک حرکت مردمی است.
سبحانی تأکید کرد: نباید تصور شود که میتوان با یک نظام مدیریتی صرفاً دولتی یا بروکراتیک، اربعین را مدیریت کرد. حقیقت اربعین باید در شکل عمومی، مردمی و تودهای خود باقی بماند.
۲. اربعین؛ نقطه اشتراک و همگرایی مسلمانان
وی دومین نکته را حفظ اربعین به عنوان نقطه اشتراک همه آحاد شیعه و مسلمانان دانست و اظهار کرد: در اربعین باید جذب حداکثری اتفاق بیفتد. اربعین جایگاه تقابل، تنازع و دستهبندی نیست.
این استاد حوزه ادامه داد: هر اقدامی که روح انسانی و تمدنی اربعین را خدشهدار کند و میان انسانها فاصله ایجاد کند، با اهداف معنوی و اجتماعی این حرکت ناسازگار است.
وی افزود: اربعین باید همزمان دو ویژگی را نشان دهد؛ نخست، مشارکت گسترده گروهها، ملتها، قبایل، فرهنگها و اندیشههای مختلف؛ و دوم، پرهیز از نشانهها و رفتارهایی که موجب جدایی و تقابل میان گروههای مختلف شیعی و اسلامی شود.
سبحانی با اشاره به موضوع استفاده از تصاویر و نمادهای شخصی در مراسم اربعین گفت: نشانهها و پرچمها تا زمانی که بیانگر همگرایی و مشارکت عمومی باشند، اشکالی ندارند؛ اما اگر به ابزاری برای تقابل تبدیل شوند، با روح اربعین سازگار نیستند.
وی با اشاره به درخواست آیتالله سیستانی برای حذف تصاویر ایشان از مراسم اربعین اظهار کرد: ایشان احساس کردند که ممکن است از تصاویرشان برای ایجاد تقابلهای سیاسی میان مرجعیتها سوءاستفاده شود و به همین دلیل چنین درخواستی مطرح کردند.
وی افزود: جامعه شیعه و جهان اسلام دارای تفاوتهای فرهنگی، سیاسی، فکری و اجتماعی است و همه این اختلافات میتواند در جای خود مورد گفتوگو قرار گیرد، اما اربعین جای تسویهحساب و مرزبندی نیست.
سبحانی تأکید کرد: در اربعین باید یک نقطه تمرکز وجود داشته باشد و آن پیام حسینی و حقیقت عاشوراست. هر گروه و جریانی که در این مسیر حرکت میکند، باید بداند که مقصد اصلی، زنده نگه داشتن پیام سیدالشهدا(ع) است.
۳. تقویت معرفت و محتوای فرهنگی اربعین
حجتالاسلام سبحانی سومین وظیفه مهم را توجه به پیامهای اساسی اربعین دانست و گفت: جامعه شیعه در زمینه شور، انگیزه، مقاومت و پایداری تجربههای بزرگی دارد، اما یکی از نقاط ضعف ما این است که گاهی بعد شعائری را تقویت میکنیم و از بعد شعوری، معرفتی و فرهنگی غفلت میکنیم.
وی افزود: بسیاری از کسانی که در اربعین شرکت میکنند، با وجود اخلاص و علاقه، گاهی آگاهی کافی نسبت به مبانی اصلی دینی ندارند. باید کاری کنیم که اربعین به یک مدرسه معرفتی تبدیل شود؛ مدرسهای که سیدالشهدا(ع) برای آن قیام کرد.
سبحانی تصریح کرد: امام حسین(ع) فرمودند که هدف من اصلاح امت جدم، مبارزه با جهل و احیای حقایق اسلام است. بنابراین باید پرسید که تا چه اندازه اربعین و عاشوراهای ما در راستای این رسالت حسینی حرکت میکنند.
وی ادامه داد: شور، شعار، انگیزه و حماسه در حرکت اجتماعی ضروری است، اما زیربنای آن باید ساختن انسان، افزایش معرفت، رشد فرهنگی و ایجاد بینش درست باشد.
این پژوهشگر حوزه دین تأکید کرد: انسانی که بصیرت دینی و معنوی ندارد، نمیتواند حامل پیامهای بلند اربعین باشد. اربعین باید انسانهایی تربیت کند که بار رسالتهای حسینی را بر دوش بکشند.
۴. نقش حوزهها و مراکز علمی و فرهنگی در اربعین
سبحانی در ادامه سخنان خود، چهارمین نکته را مربوط به مسئولیت مؤسسات دینی، حوزههای علمیه و مراکز فرهنگی دانست و اظهار کرد: مراکز علمی و فرهنگی ما نسبت به اربعین باید رسالتهای چندگانهای داشته باشند.
وی افزود: یکی از آسیبهایی که امروز در مناسبتهای دینی مانند غدیر، عاشورا، شهادت حضرت زهرا(س) و همچنین در مناسبتهای اجتماعی مشاهده میکنیم، این است که مراکز فرهنگی و حوزوی هنوز جایگاه ویژه خود را بهدرستی پیدا نکردهاند.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: گاهی مشاهده میشود که مدارس علمیه و مراکز علمی بزرگ، همان کاری را انجام میدهند که عموم مردم انجام میدهند؛ مانند برپایی موکب، توزیع غذا و ارائه خدمات. همه این فعالیتها ارزشمند و مبارک است، اما پرسش اصلی این است که نقش ویژه عالمان دین و مراکز علمی در چنین حرکت بزرگی چیست؟
وی تصریح کرد: اگر عالمان دین و مراکز فرهنگی قرار است در نهضت اربعین حضور پیدا کنند، باید کار ویژه خود را بشناسند. این شناخت نیازمند آسیبشناسی و خلأشناسی است.
سبحانی گفت: هر عالم، هر انسان فاضل و هر مؤسسه علمی و فرهنگی باید از خود بپرسد که در مناسبتهایی مانند اربعین چه وظیفه خاصی بر عهده دارد؛ زیرا این مراکز متولی زیرساختهای فکری و فرهنگی جامعه و راهبری معرفتی امت اسلامی هستند.
وی تأکید کرد: تا زمانی که مجموعههای علمی و فرهنگی جایگاه خود را به عنوان متولیان اندیشه، معرفت و هدایت جامعه پیدا نکنند، نمیتوانند رسالت حقیقی خود را در اربعین و دیگر شعائر دینی به انجام برسانند.
پرسش و پاسخ
در ادامه نشست، درباره برنامه موسوم به «جاماندگان اربعین» از حجتالاسلام سبحانی پرسش شد، وی در پاسخ اظهار کرد: درباره موضوعاتی که به صورت صریح در منابع دینی نیامدهاند، باید توجه داشته باشیم که نباید آنها را به عنوان یک امر منصوص و اصلی دین معرفی کنیم. اینکه کسانی برای بزرگداشت سیدالشهدا(ع) و همراهی نمادین با کاروان حسینی در شهرهای خود برنامههایی برگزار کنند، اشکالی ندارد و میتواند در مسیر محبت و یاد سیدالشهدا(ع) باشد.
سبحانی با اشاره به تعبیر «جاماندگان» گفت: شاید این تعبیر چندان مناسب نباشد، زیرا همه کسانی که در این مسیر حرکت میکنند، در راه حسینی قرار دارند؛ اما به هر حال، اصل برگزاری چنین برنامههایی در صورتی که جایگاه خود را حفظ کند، مشکلی ندارد.
وی تأکید کرد: باید میان مراسمی که در منابع دینی مورد تأکید قرار گرفته و برنامههایی که به عنوان بزرگداشت و همراهی با آن شکل گرفتهاند، تفاوت قائل شد. نباید میان این دو خلط صورت گیرد.
وی ادامه داد: اگر این برنامهها با تأکید بر یادآوری زیارت اربعین و همراهی معنوی با این حرکت برگزار شوند، اشکالی ندارند؛ اما اگر به تدریج جایگزین زیارت اصلی اربعین شوند و برای خود هویت مستقلی در برابر زیارت سیدالشهدا(ع) پیدا کنند، با معارف دینی سازگار نخواهد بود.
نسبت اربعین با ظهور امام عصر(عج)
در ادامه، پرسشی درباره اینکه آیا اربعین میتواند مصداقی از تمرین ظهور و زمینهساز حکومت جهانی امام عصر(عج) باشد، مطرح شد. سبحانی در پاسخ گفت: ما چنین چیزی را به صورت خاص در منابع دینی نداریم و نمیتوان برای اربعین چنین جایگاه اختصاصی و مستقیمی تعریف کرد.
وی افزود: البته توجه به امام عصر(عج)، ترویج معارف امامت و ارتباط انسان مؤمن با امام زمان(عج) یک ضرورت دینی است و اربعین نیز میتواند یکی از فرصتهای بزرگ برای آموزش و تقویت فرهنگ امامت باشد.
این پژوهشگر دینی تصریح کرد: اما اینکه بخواهیم با بزرگ کردن مسئله ظهور و علائم ظهور، اربعین را به صورت مستقیم به این موضوع پیوند دهیم و برای آن چنین رسالتی تعریف کنیم، درست نیست. هر مسئله باید در جایگاه خود قرار گیرد. مسئله ظهور، وظایف ما نسبت به امام عصر(عج) و علائم ظهور، هرکدام جایگاه و بحث مستقل خود را دارند.
سبحانی با انتقاد از برخی تطبیقهای نادرست درباره علائم ظهور گفت: برخی تصور میکنند علائم ظهور مانند یک تقویم زمانی است که میتوان بر اساس آن زمان ظهور را تعیین کرد یا افراد و حوادث مختلف را به آن تطبیق داد؛ در حالی که این رویکرد با معارف دینی ما سازگار نیست.
آیا اربعین پدیدهای سیاسی است؟
در ادامه نشست، پرسشی درباره این دیدگاه مطرح شد که آیا اجتماع عظیم اربعین بیش از آنکه برخاسته از عمق معرفتی شیعه باشد، محصول عوامل سیاسی و اجتماعی روز است؟
حجتالاسلام سبحانی در پاسخ گفت: این دیدگاه هم درست است و هم نادرست؛ درست نیست اگر بخواهیم اربعین را صرفاً محصول عوامل سیاسی بدانیم، زیرا همانطور که اشاره شد، تمام اجزای اصلی این پدیده دارای ریشههای دینی و روایی هستند.
وی افزود: زیارت اربعین، زیارت پیاده و توجه به سیدالشهدا(ع) سابقه تاریخی طولانی دارد و از صدها سال پیش در میان شیعیان وجود داشته است. البته شکلهای اجتماعی، گستردگی و صورتهای جدید آن، مانند بسیاری از مناسبتهای دینی دیگر، در طول زمان تکامل پیدا کرده است.
این پژوهشگر حوزه دین ادامه داد: همانگونه که عاشورا در زمان اهل بیت(ع) به شکل امروزی برگزار نمیشد و آداب و سنتهای مختلف در طول تاریخ به آن افزوده شد، اربعین نیز در بستر تجربه تاریخی جامعه شیعه رشد کرده است.
سبحانی تأکید کرد: از سوی دیگر، نمیتوان انکار کرد که شرایط جدید جهان اسلام، نیازهای هویتی جامعه شیعه، مواجهه با جریانهای مخالف و ضرورت معرفی فرهنگ شیعه در جهان، در گسترش و توسعه اربعین امروز تأثیر داشته است.
وی افزود: این مسئله اشکالی ندارد، به شرط آنکه حقیقت اربعین و هویت حسینی آن حفظ شود. اگر نیازهای واقعی جامعه شیعه در چارچوب پیامهای اصلی عاشورا و اربعین قرار گیرد، میتواند به ظرفیتهای اجتماعی و تمدنی این حرکت کمک کند.
جمعبندی نهایی
سبحانی در پایان تأکید کرد: اربعین را باید با تمام مختصات دینی، عاشورایی و انسانی آن شناخت و پاس داشت. نه باید آن را صرفاً به یک آیین عبادی فردی محدود کرد و نه باید آن را به ابزاری برای اهداف سیاسی و اجتماعی تقلیل داد.
وی گفت: اربعین اگر اربعین باقی بماند، میتواند پیامهای بزرگ انسانی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی خود را آشکار کند، اما اگر از حقیقت خود فاصله بگیرد، نه تنها آثار اصلی خود را از دست میدهد، بلکه سرمایهای بزرگ را نیز از جامعه شیعه خواهد گرفت.
وی افزود: هنر ما این است که میان دو بعد عبادی و معنوی اربعین با ابعاد اجتماعی، فرهنگی و تمدنی آن تعادل برقرار کنیم و اجازه دهیم این حرکت عظیم در مسیر حقیقی خود، یعنی زنده نگه داشتن پیام عاشورا و آرمانهای حسینی، حرکت کند.
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
-منشأ-همه-خیرات-الهی-است-16U.webp)
