بیانات رهبر شهید در دیدارها با اساتید دانشگاه و اهل هنر و ادب گنجینهای ارزشمند و سرشار از افقهای روشن است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، در ماه مبارک رمضان، از جمله برنامههای رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سید علی خامنهای (قدسالله نفسه الزکیه)، در طول دوران رهبری ایشان، دیدار با استادان دانشگاه و اهل هنر و ادب بود. این دیدارها که با استقبال دانشگاهیان و هنرمندان از سراسر کشور همراه بود، در فضایی صمیمی و معنوی انجام میشد و گاه ساعتها به طول میانجامید.
به طور معمول، این دیدارها دو بخش داشت: در بخش نخست، نخبگان دانشگاه و هنرمندان به بیان دیدگاههای خود در پیشبرد فرهنگ و ادب ایران بزرگ میپرداختند و رهبری نیز با نگاهی ژرف و دقیق شنوا بود. در بخش دوم، رهبر شهید ابتدا به بیان دیدگاه خود درباره سخنان استادان و هنرمندان میپرداختند؛ سپس با توجه به مقتضیات و ضرورتها، خطوط کلی و راهبردهای کلان جایگاه دانشگاهیان و تولید علم را در منظومه فکری انقلاب اسلامی ترسیم میکردند. برنامه نیز با اقامه نماز جماعت و ضیافت افطار در محضر ایشان به پایان میرسید.
بیانات رهبری در این دیدارها، گنجینهای ارزشمند و سرشار از افقهای روشن برای استخراج اصول و آموزههای راهبردی در موضوع نقش استادان دانشگاه و هنرمندان در پیشبرد ایران به سوی تمدن اسلامی است. گوهرهای ناب موجود در سخنان ایشان نیازمند شرح، تفسیر و تبدیل به راهبرد و برنامه است که بایستی از سوی متولیان امر در دانشگاه و هنر صورت پذیرد. در فقدان آن رهبر شهید که امکان چنین دیدارهای جمعی با آن عزیز سفر کرده میسر نیست، فرصت را مغتنم دانستیم تا با مرور سخنان ایشان و درنگ در مضامین آنها، مجالی برای تجربه آن لحظات ناب برای استادان و هنرمندان ایرانزمین فراهم آوریم و تا حدودی این نقصان جبرانناپذیر را ترمیم نماییم. مهمتر از همه، از برآیند مرور رهنمودهای رهبر شهید، به افق نگاه ایشان درباره دانشگاه و هنر معیار انقلاب نزدیکتر شویم.
در راستای تحقق این هدف، لازم است در مجموعه یادداشتهایی، اصول و راهبردهای مورد تأکید رهبر شهید در دیدار با استادان و هنرمندان را در دو محور کلان «اندیشه» و «ادب» بازیابی و در ساختاری جدید ارائه گردد.
برآیند این یادداشتها، ترسیم الگوی استاد/دانشگاه و هنرمند در تراز انقلاب اسلامی در نگاه رهبر شهید است که به بایستههای علمی، اعتقادی و اخلاقی یک شخصیت برجسته انقلابی اشاره دارد.
منبع سخنان، آرشیو تارنمای رسمی ایشان در فضای مجازی است و هیچگونه دخل و تصرفی در متن بیانات صورت نگرفته است. یادداشتها در دو بخش تدوین شدهاند: بخش نخست با عنوان «استاد در تراز انقلاب اسلامی» به بیان معیارهای استاد و دانشگاه از نگاه رهبر شهید میپردازد و بخش دوم با عنوان «هنرمند در تراز انقلاب اسلامی»، بایستههای هنرمند اصیل و متعهد را ترسیم میکند.
در تولید این یادداشتها از روش تحلیل محتوا بهره جستهایم؛ ابتدا گزارههای بنیادین در دو محور کلی علم و هنر استخراج، سپس دستهبندی موضوعی و در نهایت گزارشگری با رعایت نظم و توالی منطقی انجام شده است.
۱. گفتمان علمگرایی
۱.۱. گفتمانسازی علم
«خوشبختانه در مراکز فکری و تصمیمگیری مورد ملاحظه قرار گرفته و کارهایی انجام شده است و به مرور آثار آن دیده خواهد شد؛ و همچنان که روزی مسئله تولید علم، تولید فکر و نهضت علمی بهطور غریبانه مطرح میشد و امروز گفتمان غالب را تشکیل میدهد، بتدریج به گفتمان غالب جامعه تبدیل خواهد شد.» (۲۳ رمضان ۱۴۳۲)
«یکی از نیازهای جامعه ما این است که جمعی صاحبفکر بنشینند و محصول فکر و تجربه خود را که متکی به عقبههای انسانی و فکری طولانی است، مطرح کنند. این افکار بتدریج از حوزه شخصی خارج شده، به حوزه جمعی رسیده و به گفتمان عمومی جامعه تبدیل میشود.» (۲۳ رمضان ۱۴۳۲)
۱.۲. توجه به فلسفه علم
«پایه علم بر فلسفه است؛ اگر استنتاج فلسفی نباشد، اصلاً علم بیمعنا میشود. تولید فکر بسیار مهم است.» (۲۵ رمضان ۱۴۳۱)
«کشور ما مهد فلسفه است. آنچه در کشور ما به نام فلسفه وجود دارد، بسیار نزدیک به معنای حقیقی آن است. حوزههای ما مرکز فلسفه هستند و پرورشیافتگان آنها اساتید بزرگ فلسفه خواهند بود.» (همان)
«در زمینه تولید فکر که منبعث از نگاه فلسفی است، باید کار کرد. تولید فکر از تولید علم دشوارتر است؛ متفکران و نخبگان فکری در معرض آسیبهایی هستند که نخبگان علمی کمتر با آنها مواجه میشوند، اما این کار بسیار مهم است.» (همان)
۱.۳. توجه به علوم انسانی
«انسانشناسیِ علوم انسانی غربی، ناشی از انسانشناسی غربی است. شاکله و ترکیب کلی علوم انسانیای که از غرب آمده، متکی بر جهانبینی غربی در مورد انسان است. بایستی به علوم انسانی اسلامی بها بدهیم.» (۱۲ ماه رمضان ۱۳۹۵)
«ما نیازمند تحولی بنیادین در علوم انسانی کشور هستیم. این به معنای بینیازی از کار علمی دیگران نیست، اما مبنای علوم انسانی غرب، مبنایی غیرالهی، مادی و غیرتوحیدی است که با مبانی اسلام سازگار نیست. علوم انسانی زمانی صحیح و مفید خواهد بود که بر اساس تفکر و جهانبینی الهی باشد.» (۴ رمضان ۱۴۳۵)
«تغییر سرفصلهای علوم انسانی کاملاً درست است. عدم تغییر آنها طی سالیان متمادی نشاندهنده عدم جرأت ورود در مناقشه است. در برخورد با علوم انسانی کنونی، به جای برخورد سلبی با رویکردهای غربی، باید برخورد ایجابی داشته باشیم و رویکردهای اسلامی را مطرح کنیم. این کار، وظیفه اساتید حوزه و دانشگاه است و دیگر کار دولتی نیست.» (۲۵ رمضان ۱۴۳۱)
«ما در زمینه علوم انسانی، چقدر کار بومی و تحقیقات اسلامی داریم؟ داشتن استاد مبرمی که با جهانبینی اسلامی، علوم اجتماعی یا مدیریت را تدریس کند، بسیار اندک است؛ این موضوع نگرانکننده است.» (۸ شهریور ۱۳۸۸)
«بسیاری از مباحث علوم انسانی مبتنی بر مادیگرایی، حیوانانگاشتن انسان و عدم مسئولیتپذیری او در قبال خداوند است. اگر صرفاً آنچه غرب نوشته را ترجمه و به جوانان تعلیم دهیم، در واقع شکاکیت و بیاعتقادی به ارزشهای اسلامی را در قالبهای درسی منتقل کردهایم.» (همان)
۱.۴. حرکت علمی مطابق نقشه جامع
«نقشه جامع علمی کشور اتفاق مهم و کارسازی است. برای دانشگاههای مختلف، بر اساس مزیتها، مسئولیت و سهم مشخصی در این نقشه تعیین شود. تهیه نقشه خوب بود، اما باید برای همه تبیین و به برنامه تبدیل شود.» (۴ رمضان ۱۴۳۵ / ۲۹ ژوئن ۱۹۹۶)
«بدنه دانشگاهی باید نقشه جامع علمی را بخواند و بداند چه خواسته شده است. جلسات بحث برای عملیاتی کردن آن بین اساتید و دانشجویان مقاطع تکمیلی باید برگزار شود تا رد پای آن در آموزش و پژوهش دیده شود.» (همان)
«منظومه علمی ما باید یک منظومه کامل و منسجم باشد تا پیشرفت ما حالت کاریکاتوری پیدا نکند. اجرای نقشه جامع علمی مهمتر از تهیه آن است. این نقشه به برنامه اجرایی و همچنین رصدخانهای برای کنترل مسیر نیاز دارد تا از انحراف یا توقف آن جلوگیری شود.» (۲۳ رمضان ۱۴۳۲ / ۲۵ رمضان ۱۴۳۱)
«نقشه جامع علمی باید زنده، پویا و بهروز باشد. ما نمیخواهیم چیزی را برای سالیان متمادی ثابت نگه داریم؛ اگر وضعیت تغییر کرد، باید بخشی از نقشه را جابهجا کرد. همچنین برنامههای پنجساله توسعه در حوزه آموزش عالی باید دقیقاً بر طبق این نقشه طراحی شوند.» (همان)
۱.۵. مرجعیت علمی
«هدف پژوهش دو چیز است: اول رسیدن به مرجعیت علمی و حضور در جمع سرآمدان علم و فناوری، و دوم حل مسائل کنونی و آینده کشور.» (۲۰ خرداد ۱۳۹۷)
«پژوهش باید هم برای رسیدن به اوج قله علم باشد تا در آینده به عنوان مرجع علمی شناخته شویم، و هم برای حل مسائل جاری کشور به کار گرفته شود.» (همان)
۱.۶. فرهنگ نوآوری
«فرهنگ نوآوری در دانشگاه باید گسترش یابد. ظرفیت میلیونی استاد و دانشجویان باید وارد میدان شود. دانشجو باید از ابتدا به فکر تولید دانش باشد، نه صرفاً فراگرفتن برای تقلید یا پذیرش مسائل تغییرناپذیر.» (۲۳ رمضان ۱۴۳۲)
۱.۷. علم نافع
«علم نافع، علمی است که به نفع کشور باشد. دانشگاهها باید درگیر مسائل کشور باشند. هدف از علم، نفع رساندن به مردم است.» (همان)
«متأسفانه هنوز در دانشگاهها میبینیم که برخی مطالب غیرضروری برای درگیر کردن ذهن جوانان تدریس میشود، در حالی که باید بر مطالب مفید تمرکز کرد.» (۳ مهر ۱۳۸۷)
۱.۸. رویکرد حل مسئله
«ما برای پیشبرد علم، فناوری و مدیریت کشور، به فکر و فلسفه نیاز داریم تا بتوانیم مسائل جامعه را حل کنیم.» (۲۳ رمضان ۱۴۳۲)
«دانشگاه باید مسائل کشور را مسائل خود بداند و برای حل آنها تلاش کند. مقالات علمی نیز باید در جهت حل مسائل کشور باشند. ارتقای اساتید نباید صرفاً مبتنی بر تعداد مقاله باشد، بلکه باید معیارهای اساسیتری برای ارتقا در نظر گرفته شود.» (۲۰ خرداد ۱۳۹۷)
۱.۹. پژوهشمحوری و مسئلهمحوری
«نظام آموزشی باید بهگونهای طراحی شود که جوانان به تحقیق و تعمق در دانش علاقهمند شوند؛ حفظمحوری غلط است.» (۳ مهر ۱۳۸۷)
«پژوهشها باید هدفمند و متکی به نیازهای کشور باشند. ما نباید ملاک پیشرفت علمی را صرفاً تعداد مقالات در مجلات ISI قرار دهیم؛ بلکه باید مشخص کنیم درباره چه موضوعی که کشور به آن نیاز دارد، تحقیق میکنیم. نظام اعطای امتیازات علمی باید با این نیاز مطابقت داشته باشد تا محققان به دنبال تولید مقالاتی نباشند که برای کشور فایدهای ندارد.» (۸ شهریور ۱۳۸۸ / ۱۳ مهر ۱۳۸۵)
۱.۱۰. اصل جهاد علمی
«جهاد عبارت است از تلاشی که در برابر یک چالش خصمانه صورت میگیرد. حرکت علمی و پیشرفت علمی کشور در برابر چالشهای خصمانه است، پس مدیریت علمی ما باید مدیریت جهادی باشد.» (۴ رمضان ۱۴۳۵)
«ما هنوز از خط مقدم علم عقب هستیم و در بسیاری از دانشهای مورد نیاز دچار عقبماندگی هستیم. کاروان علم در دنیا متوقف نمیشود؛ ما نه تنها باید جایگاه فعلی خود را حفظ کنیم، بلکه باید با مجاهدت و تلاش، جلو برویم.» (همان)
«به دانشگاهها و نخبگان توصیه میکنیم: نگذارید حرکت علمی کشور متوقف شود. دانشگاه باید در اختیار کسانی باشد که عاشق پیشرفت علمی کشورند. فرهنگ تلاش و مجاهدت برای جبهه حق باید در دانشگاه توسعه یابد.» (همان)
«امروز کشور نیازمند جهاد علمی است. پیشرفت علمی باید با خودباوری، امید به موفقیت و حرکت جهادگونه همراه باشد. در میدان علم نیز مانند میدان جنگ، جهاد یعنی تلاش بیوقفه، همراه با خطرپذیری (در حد معقول) و پیشرفت.» (۲۵ رمضان ۱۴۳۱ / ۳ مهر ۱۳۸۷)
یادداشت از: حجتالاسلام علی راد، استاد دانشگاه تهران
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
