حفظ هویت آرامستان، صیانت از حافظه جمعی، پرهیز از مداخلات گسترده، مستندسازی سنگقبرها، ایجاد مسیرهای روایت و زیارت، توجه به اعتقادات مردم و در عین حال تبدیل یک پهنه محصور به فضای قابل استفاده شهری، مهمترین محورهای مطرحشده در کارگروه طراحی و فنی آرامستان نو قم بود؛ جلسهای که قرار است مبانی نظری طرح آینده این مجموعه را پیش از ورود به مرحله طراحی نهایی روشن کند.
به گزارش پایگاه خبری شهردرای قم، کارگروه طراحی و فنی آرامستان نو با حضور گروهی از قمپژوهان، کارشناسان حوزه فرهنگ و تاریخ قم، معماران، شهرسازان و طراحان شهری در سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) برگزار شد.
موضوع اصلی جلسه یک پرسش اساسی بود؛ آرامستانی که نزدیک به یک قرن در بخشی از هسته مرکزی قم باقی مانده و اکنون در معرض مداخله شهری قرار گرفته است، چگونه میتواند به فضای عمومی شهر متصل شود، بدون آنکه هویت، حافظه و کارکرد تاریخی خود را از دست بدهد؟
حداقل مداخله؛ نقطه آغاز طرح
علیرضا خاکی، مدیرعامل سازمان بهسازی اطراف حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، در ابتدای جلسه رویکرد مدیریت شهری را تشریح کرد.
به گفته او، مداخله در آرامستان نو در چارچوب هماهنگی با نهادهای بالادستی و تفاهم با مالک مجموعه، یعنی سازمان اوقاف و امور خیریه، برنامهریزی شده و مدیریت شهری در مرحله کنونی به دنبال مداخلات گسترده نیست.
خاکی تأکید کرد که در طراحی مجموعه قرار نیست الگوهای کلاسیک بهصورت مستقیم تکرار شوند و رویکرد به سمت الگوهای ارگانیک خواهد رفت؛ الگویی که بتواند به ساختار موجود مجموعه، ویژگیهای آرامستان و شرایط محیطی آن پاسخ دهد.
او گفت هدف مدیریت شهری در مرحله نخست، «حداقل مداخله، ساماندهی و رفع معضلات عاجل و ضروری» است تا امکان تصمیمگیری دقیقتر درباره آینده مجموعه فراهم شود.
به گفته خاکی، یکی از دلایل مهم ورود مدیریت شهری به این عرصه، کمبود شدید فضاهای باز شهری در هسته مرکزی قم و محدوده پیرامون حرم مطهر است؛ مسئلهای که هم کیفیت زندگی ساکنان محلات اطراف را تحت تأثیر قرار داده و هم در نحوه حضور و تردد زائران اهمیت دارد.
مدیرعامل سازمان بهسازی همچنین تأکید کرد که در پروژههایی از این دست نمیتوان تنها یک سوی مسئله را دید. تمرکز صرف بر حفاظت از بنا بدون توجه به مسائل شهر، همان اندازه ناقص است که مداخله شهری بدون توجه به ارزشهای تاریخی و هویتی مجموعه.
بر همین اساس، مدیریت شهری از تشکیل کارگروههای تخصصی بهعنوان بخشی از فرایند تدوین طرح استفاده کرده است تا مبانی نظری مورد نیاز طراح پیش از نهاییشدن طرح استخراج شود.
آرامستان باید همچنان «آرامستان» بماند
سید محسن محسنی، قمپژوه، یکی از مهمترین موضوعات جلسه را مسئله هویت دانست.
او اصل شکلگیری چنین گفتوگویی را مثبت ارزیابی کرد و گفت باز کردن دریچه گفتوگو با مردم و کارشناسان درباره طرح ساماندهی آرامستان نو میتواند اتفاقی مهم در مدیریت شهری قم باشد؛ شهری که به اعتقاد او جای گفتوگو درباره مسائل اساسی آن خالی است.
محسنی سه مؤلفه «هویت، فرهنگ و تاریخ» را از عناصر اصلی آرامستان نو دانست و تأکید کرد هر یک از این سه مفهوم باید در روند طراحی تعریف دقیقی پیدا کند.
به اعتقاد او، مهمترین شاخص موفقیت طرح این است که پس از بهسازی، هویت گورستان همچنان در فضا قابل درک باشد.
او معتقد است مراجعهکننده باید از لحظه ورود احساس کند وارد یک آرامستان شده است، نه یک بوستان شهری.
بر همین مبنا، محسنی بر حفظ اضلاع چهارگانه مجموعه یا دستکم حفظ عناصر هویتی در تمام اضلاع تأکید کرد و گفت دسترسی مناسب از خیابان ضروری است، اما این دسترسی تا حد امکان نباید به تخریب عناصر موجود منجر شود.
همسطحسازی قبور از نظر او در صورتی قابل انجام است که سنگقبرها و عناصر واجد ارزش باقی بمانند.
او همچنین مستندسازی را یکی از ضروریترین اقدامات پیش از اجرای پروژه دانست و تأکید کرد عکاسی و ثبت کامل وضعیت موجود باید پیش از هرگونه مداخله انجام شود.
از نگاه این قمپژوه، سنگقبرها صرفاً عناصر کالبدی نیستند و بخشی از فرهنگ عامه و تاریخ اجتماعی شهر را روایت میکنند؛ از این رو حفظ حداکثری آنها اهمیت دارد.
سه لایه برای طراحی؛ حافظه، زیارت و روایت
نرگس قائمپناه، دانشجوی دکترای شهرسازی، مسئله «حافظه جمعی» را محور اصلی نگاه خود به طرح قرار داد.
او ایجاد فضای عمومی در این محدوده را مطلوب دانست، اما تأکید کرد چنین فضایی باید ارتباط خود را با تاریخ و هویت مجموعه حفظ کند.
قائمپناه پیشنهاد کرد طرح آرامستان نو در سه لایه طراحی شود.
لایه نخست «حافظه» است؛ لایهای که بر اساس آن، حفاظت از آرامگاهها و عناصر ارزشمند باید در اولویت قرار گیرد و مداخلات در بخشهایی انجام شود که با زیارت، روایت و ارزش تاریخی مجموعه تضادی نداشته باشد.
در این چارچوب، حفظ حریم قبور، استفاده از کفسازی مناسب و حفاظت از عناصر واجد ارزش اهمیت ویژهای دارد. حتی قبوری که ارزش شاخص معماری یا تاریخی ندارند نیز میتوانند با نشانهگذاری و ثبت در سامانههای اطلاعاتی از فراموشی خارج شوند.
لایه دوم «زیارت و روایت» است. پیشنهاد مطرحشده توسط قائم پناه، طراحی مسیرهایی با زمانهای متفاوت برای شناخت مجموعه بود؛ برای نمونه یک مسیر حدود ۱۵ دقیقهای برای آشنایی اولیه و یک مسیر حدود ۳۰ دقیقهای برای روایت عمیقتر و حرکت به سمت هسته اصلی آرامستان.
لایه سوم به انتقال حافظه در فضای شهری و ایجاد فضاهای یادمانی مربوط میشود.
در این نگاه، درخت، روشنایی و مبلمان شهری تنها تجهیزات خدماتی نیستند، بلکه میتوانند به ابزار روایت تبدیل شوند و به حفظ «خط حافظه» در سراسر مجموعه کمک کنند.
فضای عمومی، اما نه با فعالیتهای نامتجانس
سارا دنبلی، دکترای شهرسازی و فعال دفاتر تسهیلگری در محلات شهری، عمومیشدن فضایی را که تاکنون دسترسی عمومی محدودی داشته است، یکی از ظرفیتهای مهم پروژه دانست.
به گفته او، قرارگرفتن این پهنه در فاصلهای کوتاه از حرم مطهر میتواند امکان تازهای برای استفاده زائران و شهروندان ایجاد کند.
دنبلی در عین حال بر ضرورت نگاه فراتر از یک پروژه محلی تأکید کرد و گفت اهمیت تاریخی و فرهنگی آرامستان باید در مقیاسی وسیعتر دیده شود.
از نگاه او، تعریف فعالیتهای نامتجانس در این محدوده باید کنار گذاشته شود و حتی ساماندهی محیط پیرامونی آرامستان نیز باید بخشی از طرح باشد.
او به مسئله سوار و پیادهشدن مسافران و آشفتگیهای حرکتی مجاور مجموعه اشاره کرد و خواستار کاهش سرریز این فعالیتها در مقابل آرامستان شد.
دنبلی همچنین دیوارهای پیرامونی را یکی از عوامل جدایی مجموعه از فضای عمومی شهر دانست.
به گفته او، محصورشدن طولانیمدت آرامستان موجب شده این محدوده به لکهای جداافتاده از شهر و نزدیک به یک فضای رهاشده شهری تبدیل شود، در حالی که با مداخلات محدود میتوان شرایط حضور کنترلشده مردم و زائران را فراهم کرد.
اعتقادات مردم باید وارد فرایند طراحی شود
سید محمود چاوشی، یکی دیگر از قم پژوهان نیز از زاویه دیگری به موضوع پرداخت.
او گفت در بسیاری از پروژههای شهری، مطالعات به متخصصان دانشگاهی واگذار میشود، اما راه مشخصی برای شناسایی اعتقادات و ذهنیت عمومی مردم درباره فضا وجود ندارد.
به گفته چاوشی، آرامستانها در قم تنها یک موضوع کالبدی نیستند و مردم درباره آنها باورها و حساسیتهای خاصی دارند؛ بنابراین این باورها باید در فرایند طراحی و ساماندهی آرامستان نو شناخته و لحاظ شود.
او ماندگاری حدود یکقرنی این آرامستان در میانه شهر را نشانه وجود یک کارکرد اجتماعی و فرهنگی دانست و تأکید کرد این کارکرد نباید در تصمیمگیریهای جدید نادیده گرفته شود.
چه چیزهایی در آرامستان «غیرقابل جایگزین» هستند؟
محمد امیدواریان، معاون فنی سازمان بهسازی اطراف حرم مطهر، نیز کمبود گفتوگو درباره مسائل مهم شهری قم را یکی از مشکلات موجود دانست.
او گفت نقد تصمیمهای گذشته ضروری است، اما مدیریت شهری نباید در گذشته متوقف بماند و لازم است همزمان برای گامهای بعدی تصمیمگیری شود.
امیدواریان یکی از چالشهای پروژههای بزرگ شهری را نبود نگاه و مدیریت واحد دانست؛ وضعیتی که تعدد دستگاههای مسئول و دیدگاههای متفاوت، روند تصمیمگیری را پیچیدهتر میکند.
به اعتقاد او، یکی از مهمترین مأموریتهای کارگروه تخصصی این است که پرسشهای بنیادین پروژه با استفاده از عقل جمعی مطرح شود.
مهمترین این پرسشها از نگاه معاون فنی سازمان بهسازی این است که «ارزشهای غیرقابل جایگزین» آرامستان نو کداماند و برای حفظ آنها چه اقداماتی باید انجام شود.
او همچنین به وضعیت کالبدی برخی بقاع اشاره کرد و گفت در ضلع شرقی آرامستان، حداقل نیمی از برخی بقاع از قبل تخریب شده و مجموعه طی چند دهه با بیتوجهی مواجه بوده است. بر همین اساس، به گفته او، اکنون مهمترین مسئله تعیین دقیق نحوه مداخله در بخشهای مختلف آرامستان است.
از یک طرح کالبدی تا مسئلهای درباره حافظه شهر
مجموع دیدگاههای مطرحشده در جلسه نشان داد که طرح ساماندهی آرامستان نو تنها یک پروژه کفسازی، فضای سبز یا بازگشایی دسترسی نیست.
حفاظت از قبور و سنگمزارها، مستندسازی وضعیت موجود، حفظ هویت گورستان، توجه به باورهای عمومی مردم، ایجاد مسیرهای زیارت و روایت، ساماندهی محیط پیرامون، رفع وضعیت رهاشدگی مجموعه و تأمین فضای عمومی برای یکی از متراکمترین بخشهای شهر، مجموعه مسائلی است که قرار است پیش از نهاییشدن طراحی درباره آنها تصمیمگیری شود.
نقطه مشترک بخش قابل توجهی از سخنان مطرحشده در کارگروه این بود که آرامستان نو باید از انزوای کالبدی خارج شود، اما این خروج از انزوا نباید به حذف نشانههایی منجر شود که هویت، تاریخ و حافظه این مجموعه را شکل دادهاند.
اکنون قرار است جمعبندی نشستهای تخصصی به بخشی از مبانی نظری طراحی تبدیل شود تا نحوه مداخله در آرامستان نو، پیش از ورود به مراحل بعدی اجرای پروژه، با جزئیات بیشتری مشخص شود.
-را-بازگرداند-iav.webp)
