گسترش کانونهای ریزگرد در قم، نفس شهروندان را تنگ کرده و نگرانیها از تداوم این بحران را افزایش داده است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، صبح که باد از سمت دشتهای خشک اطراف قم بلند میشود، تغییر چهره شهر چندان زمان نمیبرد؛ آسمان شفاف خیلی زود رنگ میبازد، افق در هالهای از گرد و غبار فرو میرود و شهروندانی که راهی محل کار، مراکز درمانی یا امور روزمره هستند، نخستین نشانههای یک بحران تکراری را تجربه میکنند؛ بحرانی که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک پدیده فصلی دانست.
گرد و غبار برای مردم قم به مسئلهای تکرارشونده تبدیل شده است؛ در روزهای آلوده، گروههای حساس توصیه میشوند از حضور غیرضروری در فضای باز خودداری کنند و شهروندان با بستن پنجرهها و کاهش فعالیت بیرونی تلاش میکنند اثرات آلودگی را کاهش دهند.
اما مسئله فقط آسمان خاکستری قم نیست؛ پشت هر موج گرد و غبار، داستانی از کاهش منابع آب، خشکشدن عرصههای طبیعی، فرسایش خاک، کاهش پوشش گیاهی و تغییر کاربری یا بهرهبرداری نادرست از سرزمین قرار دارد. در واقع، آنچه شهروند در مرکز قم به شکل ذرات معلق در هوا میبیند، بخشی از یک زنجیره طولانی از تحولات محیطزیستی در پهنههای اطراف شهر است.
استان قم با اقلیم خشک و نیمهخشک، ذاتاً در برابر بیابانزایی آسیبپذیر است؛ اما آنچه وضعیت را بحرانیتر کرده، ترکیب خشکسالیهای پیدرپی با فشار بر منابع آبی و تخریب پوشش گیاهی است. وقتی خاک رطوبت و پوشش کافی برای تثبیت خود نداشته باشد، باد عملاً به ابزاری برای انتقال ذرات خاک تبدیل میشود و کانونهای کوچک و بزرگ گرد و غبار شکل میگیرند.
مسئله زمانی جدیتر میشود که بدانیم بر اساس آمارهای مطرحشده از سوی مسئولان منابع طبیعی استان، حدود ۳۰۰ هزار هکتار از مساحت قم مستعد تولید گرد و خاک است و حدود ۱۰۵ هزار هکتار از عرصههای بیابانی استان به کانونهای تولید گرد و غبار تبدیل شدهاند؛ از این میان نیز حدود ۳۰ تا ۴۰ هزار هکتار در محدوده بحرانی قرار دارند.
.
۱۰۵ هزار هکتار کانون گرد و غبار؛ عددی که باید جدی گرفته شود
این اعداد در نگاه نخست شاید صرفاً آماری اداری به نظر برسند، اما وقتی روی نقشه استان قرار میگیرند، ابعاد مسئله روشنتر میشود. دشت مسیله، حسینآباد میشمست، محدودههای پیرامون دریاچه نمک و برخی عرصههای بیابانی اطراف قم از جمله مناطقی هستند که در مطالعات و گزارشهای مختلف به عنوان کانونهای تولید گرد و غبار مورد توجه قرار گرفتهاند.
در این میان، نزدیکی برخی کانونها به شهر قم اهمیت ویژهای دارد. هرچه فاصله کانون تولید گرد و غبار با مناطق جمعیتی کمتر باشد، سرعت انتقال ذرات و آثار آن بر کیفیت هوا بیشتر خواهد بود. به همین دلیل، مسئله قم صرفاً حفاظت از یک عرصه بیابانی دور از شهر نیست؛ موضوع مستقیماً با کیفیت زندگی صدها هزار شهروند ارتباط پیدا میکند.
از سوی دیگر، برخی کانونها ماهیتی فرامنطقهای دارند. جریان باد میتواند گرد و غبار تولیدشده در یک منطقه را به نقاط دیگری منتقل کند و به همین دلیل، حل مسئله در قم بدون توجه به پیوندهای اقلیمی و جغرافیایی استانهای همجوار امکانپذیر نیست. حتی در گزارشهای کارشناسی پیشین درباره کانونهای گرد و غبار قم، نسبت به انتقال آثار این پدیده به مناطق مرکزی کشور و حتی تهران هشدار داده شده است.
این نکته اهمیت یک موضوع اساسی را نشان میدهد؛ اینکه مقابله با گرد و غبار قم نباید در قالب یک پروژه محدود استانی دیده شود. اگر منشأ بحران در یک پهنه وسیع طبیعی قرار دارد، اقدامات مقابلهای نیز باید در همان مقیاس تعریف شود؛ در غیر این صورت، ممکن است یک کانون مهار شود اما کانون دیگری در فاصلهای نهچندان دور فعال شود.
در چنین شرایطی، نخستین پرسش این است که چرا با وجود شناختهشدن بخش مهمی از کانونهای گرد و غبار، هنوز این پدیده در قم تکرار میشود؟ پاسخ را باید در ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی جستوجو کرد؛ خشکسالی و کاهش بارش از یک سو و فشار بر منابع آب، کاهش پوشش گیاهی، برداشتهای غیرمجاز و برخی مداخلات انسانی از سوی دیگر.
آب؛ حلقه مفقوده مقابله با ریزگردها
کارشناسان محیط زیست معتقدند بدون توجه به وضعیت منابع آبی، نمیتوان برای مهار گرد و غبار نسخه پایداری نوشت. هر برنامهای که صرفاً بر کاشت نهال یا تثبیت سطح خاک متمرکز شود، اما آب مورد نیاز برای نگهداری پوشش ایجادشده را تأمین نکند، در بلندمدت با مشکل مواجه خواهد شد.
این موضوع درباره دریاچه نمک و پهنههای آبی پیرامون قم اهمیت بیشتری پیدا میکند. کاهش بارندگی، کاهش ورودی آب و افت حقابههای زیستمحیطی، شرایط اکوسیستمهای طبیعی منطقه را تغییر داده است.
استاندار قم نیز با اشاره به وضعیت دریاچه نمک، کاهش میزان حقابه اختصاصیافته به این منطقه را یکی از نگرانیهای مهم زیستمحیطی استان عنوان کرده است.
اکبر بهنامجو همچنین از انجام مطالعات برای شناسایی دقیق منشأ کانونهای گرد و غبار خبر داده و تأکید کرده است که باید مشخص شود گرد و غبار دقیقاً از کدام مناطق وارد میشود تا اقدامات مقابلهای متناسب با منشأ انجام شود.
وی همچنین برداشتهای غیرمجاز از منابع آب را یکی از مسائل مهم دانسته و بر ضرورت شناسایی دقیق ریشه مشکلات تأکید کرده است.
چالش تامین آب برای بیابانزدایی
در کنار این موضوع، تأمین آب برای طرحهای بیابانزدایی نیز یک چالش جدی است. به گفته استاندار قم، مطالعات خط انتقال آب برای یکی از طرحهای مهار کانونهای گرد و غبار به پایان رسیده و تأمین منابع مالی آن از وزارت نیرو در حال پیگیری است. این یعنی حتی اجرای پروژههای مقابلهای نیز بدون حل مسئله آب نمیتواند تضمینکننده موفقیت نهایی باشد.
در واقع، بحران گرد و غبار را باید بخشی از بحران بزرگتر آب و سرزمین دانست؛ بحرانی که نشانههای دیگری مانند فرونشست زمین، خشکشدن پهنههای طبیعی و کاهش توان اکولوژیک را نیز به همراه دارد. اگر این زنجیره شکسته نشود، هر سال باید انتظار داشت بخشی از اراضی مستعد، یک گام دیگر به سمت تبدیلشدن به کانون فعال گرد و غبار حرکت کنند.
در خیابانهای قم، گرد و غبار فقط یک عدد روی سامانه پایش کیفیت هوا نیست. برای شهروندی که بیماری زمینهای دارد، کودکی که باید کلاس برود، کارگری که ساعات طولانی در فضای باز فعالیت میکند یا سالمندی که برای انجام امور روزمره از خانه خارج میشود، هر روز آلوده معنای متفاوتی دارد.
یکی از مهمترین پیامدهای گرد و غبار، افزایش فشار بر گروههای حساس است. حتی اگر همه ذرات گرد و غبار منشأ یکسانی نداشته باشند، افزایش ذرات معلق در هوا به طور طبیعی کیفیت هوای تنفسی را کاهش میدهد و ضرورت مراقبت از گروههای حساس را بیشتر میکند. در این شرایط، اطلاعرسانی بهموقع و دقیق درباره کیفیت هوا باید همزمان با اقدامات بلندمدت برای کاهش منشأ آلودگی دنبال شود.
مرگ سالانه ۸۰۰ نفر در قم به خاطر آلودگی هوا
مریم محمدی، مدیرکل محیط زیست استان قم، پیش از این با اشاره به ابعاد گسترده بحران گرد و غبار، از وجود حدود ۳۰ هزار هکتار کانون گرد و غبار در استان خبر داده و گفته است بارگذاریهای نادرست پروژهها و رعایتنشدن آمایش سرزمین، شرایط را تشدید کرده است.
وی همچنین با اشاره به پیامدهای آلودگی هوا در قم، بر ضرورت توسعه کمربند سبز و افزایش پوشش گیاهی برای کاهش گرد و غبار و آلودگی هوا تأکید کرده است. محمدی پیش از این اعلام کرده بود سالانه ۸۰۰ نفر در قم بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند؛ آماری که ضرورت توجه جدیتر به ریشههای آلودگی هوا و گرد و غبار را نشان میدهد.
یک روحانی میانسال درباره وضعیت هوای قم به خبرنگار تسنیم میگوید: وضعیت هوای قم گفتن ندارد، باید ببینید. هوای گرم، همراه با گرد و غبار و باد، واقعاً این هوا برای افرادی که مشکلات جسمی و قلبی داشته باشند، مضر است.
وی ادامه میدهد: این شرایط برای کسانی که مشکلات جسمی و قلبی دارند، بیشتر نگرانکننده است و امیدواریم مسئولان برای بهبود وضعیت هوا و کاهش گرد و غبار اقدام جدی داشته باشند.
وقتی نفس کشیدن سخت میشود
یک شهروند جوان نیز با اشاره به دشواری تنفس در روزهای اخیر میگوید: هوای قم خیلی آلوده است. کلاً تنفس سخت شده. چند روز آب و هوا این کیفیت، اینجوری است.
وی میافزاید: حالا ما هیچی، زائرهایی که در شهر برای زیارت حضرت معصومه(س) و مسجد جمکران میآیند، مسئولین یک فکری لااقل به حال اینها کنند.
یک شهروند ۵۰ ساله نیز با اشاره به تداوم گرد و خاک در قم اظهار میکند: واقعاً من نمیدانم این گرد و خاک علتش چیه، ریشهاش از کجاست، اما واقعاً هر روز این چند روزه، حدود یک هفته، دو هفته است که ما همین گرد و خاک را توی هوا داریم.
وی ادامه میدهد: این وضعیت واقعاً آزاردهنده شده و امیدواریم مسئولان علت اصلی این گرد و خاک را پیدا کنند و برای برطرف کردن آن کاری انجام دهند.
یک شهروند ۴۰ ساله هم با ابراز نگرانی از وضعیت خانوادهها میگوید: «امیدوارم که این مسئله حل شود، از مسئولین میخواهم که هرچه سریعتر این کار را حل کنند. واقعاً خیلی دارم اذیت میشوم.»
وی تأکید میکند: هم خودمان هم بچههایمان، مخصوصاً نوزادها، خیلی اذیت میشوند و امیدوارم مسئولان هرچه سریعتر برای حل این مشکل اقدام کنند.
طرحهای روی زمین؛ از وعده تا عملیات
با وجود گستردگی بحران، اقدامات اجرایی نیز در قم آغاز شده است. استاندار قم اعلام کرده است که مطالعات مربوط به مهار کانونهای گرد و غبار از سال گذشته به پایان رسیده و عملیات اجرایی در یکی از کانونهای اصلی در سطح بیش از یکهزار هکتار آغاز شده است. مسئله اصلی پس از اجرای این عملیات، تأمین آب و نگهداری پوشش ایجادشده عنوان شده است.
در یکی از مهمترین طرحهای استان نیز پروژه مهار گرد و غبار در منطقه سراجه در سطح ۵۲ هزار هکتار تعریف شده است. این طرح در قالب یک برنامه چندساله دنبال میشود و برای اجرای کامل آن اعتبار قابل توجهی مورد نیاز است. در مرحله نخست اجرای این طرح نیز اعتبار اولیه تخصیص یافته و بخشی از اراضی برای استفاده از ظرفیت نهادهای مختلف در اختیار قرار گرفته است.
این پروژه اگرچه از نظر مقیاس قابل توجه است، اما وسعت آن در برابر کل عرصههای مستعد تولید گرد و غبار قم نشان میدهد که مسیر پیش رو طولانی است. وقتی سخن از دهها یا صدها هزار هکتار عرصه آسیبپذیر است، نمیتوان انتظار داشت یک پروژه چندساله بهتنهایی مسئله را حل کند.
از سوی دیگر، اجرای طرحهای بیابانزدایی تنها به مرحله کاشت یا تثبیت اولیه محدود نمیشود. نگهداری، تأمین آب، حفاظت از پوشش گیاهی و جلوگیری از تخریب مجدد عرصهها، بخش مهمی از فرآیند است. اگر پوشش ایجادشده پس از چند سال به دلیل کمبود آب یا چرای نامناسب از بین برود، بخش قابل توجهی از هزینههای انجامشده نیز عملاً بیاثر خواهد شد.
به همین دلیل، یکی از معیارهای ارزیابی عملکرد دستگاهها نباید صرفاً تعداد هکتارهای اجراشده باشد؛ بلکه باید مشخص شود چه میزان از عرصههای اجراشده پس از چند سال همچنان پایدار ماندهاند. این همان نقطهای است که گزارشهای آماری باید با پایش میدانی و تصاویر ماهوارهای و گزارشهای مستقل تکمیل شود.
دریاچه نمک؛ زنگ خطر بزرگتر
دریاچه نمک و پهنههای اطراف آن، در این میان جایگاه ویژهای دارند. این منطقه تنها یک جغرافیای طبیعی در حاشیه قم نیست؛ وضعیت آن میتواند بر آینده کیفیت هوای استان و مناطق پیرامونی اثرگذار باشد. کاهش آب ورودی و تغییر شرایط طبیعی این پهنه، نگرانی درباره فعالترشدن کانونهای گرد و غبار را افزایش داده است.
استاندار قم نیز هشدار داده است که کاهش منابع آب زیرزمینی و زیستمحیطی میتواند دریاچه نمک را به یکی از کانونهای مهم تولید ریزگرد تبدیل کند. این هشدار نشان میدهد که مسئله دریاچه نمک باید فراتر از یک موضوع محلی و در چارچوب مدیریت حوضه آبریز بررسی شود.
در واقع، وقتی حقابه یک پهنه طبیعی کاهش پیدا میکند، پیامد آن ممکن است در فاصلهای بسیار دورتر از محل اصلی خود ظاهر شود. کاهش رطوبت خاک، نابودی پوشش گیاهی و افزایش فرسایش بادی میتواند حلقهای را شکل دهد که در نهایت شهروندان در مناطق شهری هزینه آن را با هوای آلودهتر پرداخت کنند.
اینجاست که اختلاف میان مرزهای اداری و مرزهای اکولوژیک خود را نشان میدهد. گرد و غبار از مرز شهرستان و استان عبور میکند و طبیعت نیز منتظر تقسیمات اداری نمیماند. بنابراین، مدیریت کانونهای گرد و غبار نیازمند همکاری میان دستگاههای مختلف، استانهای همجوار و در مواردی تصمیمگیری در سطح ملی است.
استاندار قم نیز بر همین مسئله تأکید کرده و گفته است بخشی از کانونهای گرد و غبار منشأ خارج از استان دارند و برای مقابله با آن باید در سطح ملی توجه و اعتبار بیشتری اختصاص یابد. این نگاه میتواند نقطه آغاز اصلاح رویکرد باشد؛ به شرط آنکه از سطح جلسات و مصوبات فراتر رفته و به برنامه اجرایی دارای اعتبار و زمانبندی تبدیل شود.
مردم چه میخواهند؟
برای شهروندان، نتیجه نهایی همه این مطالعات و طرحها باید در کیفیت هوا دیده شود. مردم نمیتوانند با هکتار، میلیارد تومان یا تعداد پروژهها زندگی کنند؛ آنچه برای آنها ملموس است تعداد روزهایی است که میتوانند بدون نگرانی از آلودگی هوا فرزندان خود را به مدرسه بفرستند، در فضای باز ورزش کنند یا بدون احساس سنگینی هوا در خیابان تردد کنند.
بحران قم، نیازمند نقشه راه ملی
واقعیت این است که قم برای مهار گرد و غبار، دیگر فرصت آزمون و خطای طولانی ندارد. وسعت بالای عرصههای مستعد، تعداد قابل توجه کانونهای فعال، تداوم خشکسالی و فشار بر منابع آب نشان میدهد که هزینه تعلل در سالهای آینده احتمالاً بیشتر از هزینه اقدام امروز خواهد بود.
از سوی دیگر، سیاست مقابله باید از پروژهمحوری صرف فاصله بگیرد و به مدیریت جامع سرزمین برسد. نهالکاری، تثبیت خاک، مدیریت چرا، حفاظت از مراتع، احیای پهنههای آبی، کنترل برداشت از منابع آب، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی و پایش مستمر کانونها باید در یک زنجیره واحد تعریف شوند.
قانون و برنامههای ملی نیز بر شناسایی منشأهای داخلی و خارجی گرد و غبار، تهیه برنامه زمانبندی برای تثبیت کانونهای بحرانی و استفاده از گونههای سازگار با کمآبی تأکید دارند. بنابراین، مسئله اصلی دیگر نبود شناخت اولیه از بحران نیست؛ چالش اصلی، اجرای هماهنگ و پایدار اقدامات است.
قم اکنون در نقطهای قرار گرفته که میتواند با یک برنامه منسجم، بخشی از کانونهای بحرانی خود را مهار کند یا در صورت تداوم کمتوجهی، شاهد گسترش تدریجی بیابانزایی و افزایش روزهای آلوده باشد. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که طبیعت برای تصمیمهای دیرهنگام منتظر نمیماند.
صدای باد در دشتهای خشک قم شاید برای بسیاری از شهروندان تنها صدای یک روز گرم تابستانی باشد، اما برای کارشناسان منابع طبیعی معنای دیگری دارد؛ هر وزش باد میتواند آزمونی برای پوشش گیاهی، خاک و سیاستهای محیطزیستی استان باشد. اگر قرار است هوای قم دوباره قابل تنفستر شود، باید این صدا را پیش از آنکه به یک بحران بزرگتر تبدیل شود، شنید.
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
