یاد پیامبر(ص)؛ از عاطفه تا مسئولیت اخلاقی

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، آیات ۸۳ و ۸۴ سوره مائده، تصویری ژرف از مواجهه انسان با پیام وحی و شخصیت پیامبر اکرم(ص) ارائه می‌کند؛ تصویری که می‌توان آن را فراتر از یک گزارش تاریخی، به مثابه الگویی برای فهم رابطه میان شناخت، ایمان، عاطفه و مسئولیت اخلاقی خواند. در این آیات، گروهی از پیروان حضرت عیسی(ع) هنگامی که پیام نازل‌شده بر رسول خدا(ص) را می‌شنوند، تحت تأثیر حقیقتی که در آن بازمی‌شناسند، اشک می‌ریزند و می‌گویند: «رَبَّنَا آمَنَّا فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ».

نخستین نکته در این روایت، تقدم «شنیدن» بر «ایمان» است. قرآن می‌گوید آنان «ما أُنزل إلى الرسول» را شنیدند؛ یعنی مواجهه آنان با پیامبر، پیش از هر چیز مواجهه با پیام است. این تمایز برای فهم جایگاه پیامبر اهمیت دارد. پیامبر در منطق قرآن، تنها موضوع محبت یا یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه رسولی است که انسان را با وحی و حقیقت الهی مواجه می‌کند. ازاین‌‌رو، بزرگداشت پیامبر زمانی از سطح نمادین فراتر می‌رود که به شناخت پیام و سیره او منتهی شود.

عنصر دوم، تعبیر «مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ» است. قرآن علت تأثر آنان را تنها هیجان عاطفی نمی‌داند، بلکه آن را به شناخت حق پیوند می‌دهد. بنابراین اشک در این آیات، عاطفه‌ای جدا از معرفت نیست؛ واکنشی است که از تشخیص حقیقت سرچشمه می‌گیرد. ترتیب مفهومی آیات نیز معنادار است: شنیدن، شناخت، تأثر، ایمان و شهادت. در این منظومه، احساس دینی هنگامی اصیل است که با معرفت پیوند داشته باشد و به انتخاب اخلاقی می‌انجامد.

درخواست «فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ» نیز لایه مهم دیگری از این گفتمان را آشکار می‌کند. ایمان، تنها یک باور شخصی و درونی نیست؛ مؤمن در برابر حقیقت، مسئولیت شهادت دارد. «شاهد بودن» یعنی حقیقت را شناختن و در نسبت با آن موضع گرفتن. همین مفهوم در آیه ۱۴۳ سوره بقره، در توصیف امت اسلامی، با تعبیر «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ» تکرار می‌شود.

آیه بعد با پرسشی تأمل‌برانگیز ادامه می‌یابد: «وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ». گویندگان در برابر حقیقت، مانع موجهی برای ایمان نمی‌یابند. این پرسش می‌تواند نقدی بر تعصب، هویت‌گرایی بسته و تقدم منافع گروهی بر حقیقت تلقی شود. پیام نبوی نیز در همین مسیر، انسان را از معیارهای قبیله‌ای و امتیازی به سوی تقوا و کرامت انسانی هدایت می‌کند: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (حجرات: ۱۳).

سرانجام، ایمان در این آیات به «صالحان» پیوند می‌خورد: «وَنَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِینَ». بنابراین مقصد ایمان، تنها عضویت اسمی در یک جماعت دینی نیست؛ بلکه تبدیل ایمان به صلاح و اخلاق است.

از این نگاه، یاد پیامبر اکرم(ص) را نمی‌توان تنها در عاطفه، مدح و مناسک خلاصه کرد. یاد حقیقی آن حضرت سه مرحله دارد: شناخت پیام، محبت به پیام‌آور و تحقق اخلاق پیام. قرآن رسالت پیامبر را نیز با تعلیم، تزکیه و حکمت پیوند می‌دهد (جمعه: ۲) و او را «رحمهً للعالمین» معرفی می‌کند (انبیاء: ۱۰۷).

پیام این آیات برای امروز روشن است: محبت به پیامبر هنگامی به کمال می‌رسد که به شناخت، ایمان، اخلاق، عدالت، رحمت و مسئولیت اجتماعی تبدیل شود. یاد پیامبر، سرانجام، نه فقط یاد یک شخصیت تاریخی، بلکه یادآوری پیمانی است اخلاقی با حقیقت؛ پیمانی که از شنیدن آغاز می‌شود، با شناخت حق عمق می‌یابد و در صالح بودن و شاهد بودن به ثمر می‌رسد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر بهمن اکبری رایزن فرهنگی سابق ایران در عمان، ازبکستان و تانزانیا

منبع خبر: خبرگزاری تسنیم