مدیر حوزه‌های علمیه با تبیین ابعاد خطبه فدکیه، این میراث را منشور صیانت از امامت و استمرار رسالت دانست.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، آیت‌الله علیرضا اعرافی امروز از مدرسه علمیه سیدالشهدا(ع) قم بازدید کرد. در ابتدای این بازدید مدیر و معاونان از فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی این مدرسه گزارشی ارائه کردند.
مدیر حوزه‌های علمیه در جمع اساتید و طلاب این مدرسه با اشاره به جایگاه این مجموعه در ارزیابی‌های مدیریت حوزه‌های علمیه، اظهار کرد: مدرسه علمیه سیدالشهدا(ع) از مدارس خوب و موفق حوزه است که در ارزیابی‌های انجام‌شده، به‌عنوان یکی از مدارس شایسته و قابل تحسین شناخته شده است.
عضو فقهای شورای نگهبان با بیان اینکه حضور در این مدرسه فرصتی برای قدردانی از تلاش‌های مجموعه آن است، افزود: در این فرصت، لازم می‌دانم از طلاب عزیز که ان‌شاءالله ارکان آینده حوزه‌های علمیه و مروجان معارف الهی در ایران و سراسر جهان خواهند بود، صمیمانه تقدیر و تشکر کنم.
اعرافی در ادامه با اشاره به آثار و کتاب‌های ارائه‌شده در این مدرسه، آشنایی طلاب با آثار علمی و مفاخر گذشته را اقدامی ارزشمند دانست و خاطرنشان کرد: آشنایی با میراث علمی و فرهنگی گذشتگان، زمینه‌ساز بهره‌مندی از اندوخته‌های ارزشمند آنان و همچنین بستری برای انجام تحقیقات و پژوهش‌های آینده است و این اقدام شایسته تقدیر و تحسین است.
خطبه فدکیه از متون معتبر و ریشه‌دار تاریخ اسلام است
عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه در ادامه، بخشی از خطبه فدکیه حضرت فاطمه زهرا(س) را مورد توجه قرار داد و با اشاره به جایگاه تاریخی و اعتبار این خطبه گفت: خطبه فدکیه بدون تردید از متون معتبر و مصادر مهم تاریخ اسلام به شمار می‌رود و هم در منابع اهل سنت و هم در منابع شیعه انعکاس یافته است.
مدیر حوزه‌های علمیه با اشاره به بازتاب خطبه فدکیه در آثار علمای اهل سنت اظهار داشت: یکی از منابع مهمی که این خطبه را نقل کرده، کتاب «طبقات النساء» است که از سوی یکی از بزرگان اهل سنت تألیف شده و متن زیبای خطبه فدکیه در آن منعکس شده است. افزون بر این، این خطبه در منابع متعدد دیگر شیعه و اهل سنت و برخی از کتاب‌های معتبر و منابع اصیل اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
عضو فقهای شورای نگهبان با بیان اینکه خطبه فدکیه از همان سال‌های نخست پس از ایراد، از شهرت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است، تصریح کرد: برخی درباره جایگاه این خطبه چنین تعبیر کرده‌اند که متن خطبه فدکیه به‌عنوان بخشی از میراث فکری و اعتقادی شیعه، در خانه‌های شیعیان حفظ می‌شد و خانواده‌های شیعی مقید بودند این منظومه فکری و منشور جامع معارف الهی را نسل به نسل منتقل کنند، آن را به فرزندان خود بیاموزند و در نظام تعلیم و تعلم مورد توجه قرار دهند.
وی این جایگاه تاریخی را نشان‌دهنده اعتبار بنیادین خطبه فدکیه دانست و تأکید کرد: ما نیز باید با این خطبه ارزشمند انس داشته باشیم و در مسیر شناخت و تبیین معارف آن تلاش کنیم.
ویژگی‌های برجسته خطبه فدکیه:
۱- اوج فصاحت و بلاغت
مدیر حوزه‌های علمیه در تبیین ویژگی‌های خطبه فدکیه، نخستین ویژگی برجسته این اثر را اوج فصاحت و بلاغت آن برشمرد و گفت: در میان متون ادبی، تاریخی و روایی زبان عربی، خطبه فدکیه از جایگاه بسیار ممتازی برخوردار است و از جمله متونی است که در اوج فصاحت و بلاغت قرار دارد.
عضو فقهای شورای نگهبان با اشاره به توجه عالمان به سخنان و خطبه‌های بانوان برجسته جهان اسلام افزود: در برخی آثار ادبی، از جمله کتاب «بلاغات النساء»، سخنان و خطبه‌های بانوانی که از فصاحت و بلاغت برخوردار بوده‌اند، گردآوری شده است؛ اما خطبه فدکیه جایگاهی فراتر از یک اثر ادبی متعلق به بانوان مسلمان دارد و از متون اصیل و برجسته ادبیات اسلامی به شمار می‌رود. خطبه فدکیه بدون تردید در کنار نهج‌البلاغه و سخنان پیامبر بزرگوار اسلام(ص) قرار می‌گیرد و از نظر سطح فصاحت و بلاغت، در شمار متون ممتاز و طراز اول جهان اسلام است.
مدیر حوزه‌های علمیه با تأکید بر اینکه عظمت ادبی این خطبه محدود به یک مذهب یا گروه خاص نیست، اظهار داشت: فصاحت و بلاغت خطبه فدکیه فراتر از مرزبندی‌های مذهبی و جنسیتی است. این خطبه یک متن ادبی بسیار غنی، مستحکم و برخوردار از ساختار برجسته زبان عربی است و می‌توان آن را در زمره آثار ممتاز و درجه اول ادبیات عرب قرار داد.
اعرافی با اشاره به زیبایی‌های ادبی این خطبه بیان کرد: افرادی که با زبان عربی، لغت و ظرایف ادبی آن آشنایی داشته باشند و ذوق ادبی در آنان شکل گرفته باشد، هنگام مطالعه خطبه فدکیه از زیبایی‌ها، ظرافت‌ها و جذابیت‌های آن لذت می‌برند. این خطبه از نظر آرایه‌های ادبی، ترکیب‌های زبانی و شیوه بیان، اثری بسیار برجسته و قابل تأمل است.
۲- ژرفای معارف و عمق محتوایی
وی دومین ویژگی خطبه فدکیه را ژرفای معارف و عمق محتوایی آن دانست و تصریح کرد: با بررسی دقیق این خطبه مشاهده می‌کنیم که هر جا حضرت صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها) وارد بحثی شده‌اند، عمیق‌ترین معارف و دقیق‌ترین اندیشه‌ها را مطرح کرده و با بیانی استوار و عالمانه به مخاطبان عرضه داشته‌اند.
مدیر حوزه‌های علمیه ادامه داد: دقت‌های معرفتی و علمی که در سراسر این خطبه جلوه‌گر شده، فوق‌العاده است. در این اثر، از مباحث عمیق کلامی و اعتقادی گرفته تا مسائل فقهی و حقوقی مرتبط با موضوع فدک، با دقت و استحکام قابل توجهی مطرح شده است.
اعرافی با اشاره به اینکه ماجرای فدک صرفاً یک موضوع مالی و حقوقی نبوده است، اظهار داشت: حضرت فاطمه زهرا(س) در تبیین موضوع فدک، مباحث و معارف عمیق‌تری را مطرح کردند و همین مسئله موجب شده است که خطبه فدکیه از نظر عمق معرفتی و محتوایی، جایگاهی ممتاز داشته باشد.
۳- جامعیت محتوایی و ارائه تصویری جامع از اندیشه اسلامی
وی جامعیت محتوایی را سومین ویژگی برجسته خطبه فدکیه برشمرد و گفت: این خطبه از معدود خطبه‌ها و اسناد تاریخی ارزشمند در میراث اسلامی است که بخش‌های گسترده‌ای از منظومه فکری اسلام را در خود جای داده است.
مدیر حوزه‌های علمیه افزود: در این خطبه، مباحث بنیادین معرفت‌شناسی و خداشناسی مطرح می‌شود و سپس معارف به موضوعات مهمی همچون امامت، ولایت الهی و مسائل اساسی اعتقادی می‌رسد. در ادامه نیز مسائل مهم سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی در آن روزگار مورد توجه قرار می‌گیرد.
اعرافی با تأکید بر اینکه خطبه فدکیه تصویری جامع از اندیشه اسلامی ارائه می‌کند، خاطرنشان کرد: اگر کسی بخواهد در یک دوره آموزشی با منظومه فکری اسلام آشنا شود، می‌تواند با مطالعه و بررسی دقیق این خطبه، سرنخ‌ها و پایه‌های اصلی این منظومه را به دست آورد؛ چراکه اصول و مبانی مهم اندیشه اسلامی در این خطبه تبیین شده و در برابر جامعه و بشریت قرار گرفته است.
وی سه ویژگی نخست خطبه فدکیه را برخورداری از اوج فصاحت و بلاغت، ژرفای معرفتی و محتوایی و جامعیت در تبیین منظومه فکری اسلام دانست و تأکید کرد: اجتماع این سه ویژگی در یک متن تاریخی، علمی و ادبی، نشان‌دهنده عظمت و جایگاه استثنایی خطبه فدکیه است.
۴- جایگاه تاریخی و تحولی آن
مدیر حوزه‌های علمیه در ادامه، چهارمین ویژگی خطبه فدکیه را جایگاه تاریخی و تحولی آن عنوان کرد و گفت: این خطبه منشوری برای تبیین یکی از نقاط سرنوشت‌ساز و بسیار حساس تاریخ اسلام است.
خطبه فدکیه؛ منشور تحول در یک دوره مهم از تاریخ اسلام
اعرافی با اشاره به شرایط تاریخی صدور خطبه فدکیه اظهار داشت: این خطبه را باید منشور تحول در یک دوره مهم از تاریخ اسلام دانست؛ دوره‌ای که مسائل اساسی و سرنوشت‌ساز جامعه اسلامی در آن مطرح بود و حضرت صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها) با بیان معارف عمیق و تبیین مواضع خود، حقیقت‌های مهمی را برای تاریخ اسلام به یادگار گذاشتند.
خطبه فدکیه منشور صیانت از امامت و استمرار رسالت پیامبر(ص) است
وی با تبیین جایگاه تاریخی و معرفتی خطبه فدکیه، این خطبه نورانی را منشوری برای حفظ خط امامت و استمرار راستین رسالت پیامبر اکرم(ص) دانست و گفت: حضرت فاطمه زهرا(س) در مقطعی حساس که این تصور وجود داشت مسیر امامت و امتداد رسالت به خاموشی گراییده است، با حضور شجاعانه و بیان روشنگرانه خود معادلات را تغییر دادند و اجازه ندادند این مسیر الهی به فراموشی سپرده شود.
اعرافی با اشاره به نقش تاریخی سه بانوی بزرگ اسلام، حضرت خدیجه کبری(س)، حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت زینب کبری(س)، اظهار داشت: در تاریخ اسلام، مقاطع حساسی وجود دارد که مکتب حق در معرض بحران‌های بزرگ قرار گرفته و گاه شرایط به نقطه‌ای رسیده است که گویی همه معادلات فرو ریخته و راهی برای ادامه مسیر باقی نمانده است؛ اما در چنین شرایطی، این سه بانوی بزرگ به‌عنوان قهرمانان و راهبران تاریخ اسلام وارد میدان شده و مسیر تحولات را تغییر داده‌اند.
سه بانوی بزرگ اسلام؛ قهرمانان مقاطع سرنوشت‌ساز تاریخ
مدیر حوزه‌های علمیه با بیان اینکه حضرت خدیجه(س)، حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت زینب(س) در سه مقطع حساس تاریخ اسلام نقش‌آفرینی کردند، افزود: این سه بانوی بزرگ، در نقاط عطف و شرایطی که اسلام و جبهه حق با بحران‌های جدی مواجه بودند، نقش‌آفرینانی تعیین‌کننده شدند و با ایمان، بصیرت، شجاعت و ایستادگی خود، معادلات ظاهری را دگرگون کردند.
وی با اشاره به جایگاه حضرت خدیجه کبری(س) در آغاز بعثت پیامبر اکرم(ص) اظهار داشت: زمانی که پیامبر اکرم(ص) رسالت الهی خود را آغاز کردند و هنوز بسیاری از مردم به ایشان ایمان نیاورده بودند، حضرت خدیجه(س) در کنار پیامبر و آرمان الهی ایشان ایستادند. بر اساس تعبیری که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است، در روزگاری که دیگران پیامبر را تنها گذاشته بودند، حضرت خدیجه(س) همراه و پشتیبان ایشان و رسالت الهی بودند.
اعرافی ادامه داد: حضرت فاطمه زهرا(س) نیز پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، در شرایطی که جامعه اسلامی با تحولات و بحران‌های عمیقی روبه‌رو شده بود، نقش بی‌بدیلی ایفا کردند. خطبه فدکیه و حضور تاریخی ایشان در مسجد پیامبراعظم(ص)، گواه روشنی بر این حقیقت است که آن حضرت در حساس‌ترین مقطع تاریخ اسلام، برای دفاع از حقیقت، امامت و استمرار مسیر رسالت وارد میدان شدند.
عضو فقهای شورای نگهبان با اشاره به نقش حضرت زینب کبری(س) پس از واقعه عاشورا خاطرنشان کرد: اگر حوادث پس از ظهر عاشورا را به‌درستی تحلیل کنیم، در نگاه نخست هیچ روزنه امیدی مشاهده نمی‌شود. به نظر می‌رسد همه راه‌ها بسته شده و خط ولایت و امامت به نقطه پایانی خود رسیده است؛ اما حضرت زینب‌کبری(س) در همان شرایط، سراسر امید، استقامت و آینده‌نگری است.
حضرت زینب(س)؛ تبدیل‌کننده صحنه ظاهری اسارت به میدان اقتدار معنوی
مدیر حوزه‌های علمیه با تشریح شرایط حضرت زینب(س) در مجلس عبیدالله بن زیاد و یزید گفت: در ظاهر، صحنه به‌گونه‌ای ترسیم شده بود که حضرت زینب(س) و همراهان ایشان اسیر بودند و دشمنان، خود را پیروز مطلق می‌پنداشتند. در یک طرف، اسیرانی قرار داشتند که در چنگال دشمن گرفتار شده بودند و در طرف دیگر، کسانی بودند که از قدرت و امکانات ظاهری برخوردار بودند.
وی افزود: کسی که نگاه عمیق و واقع‌بینانه داشته باشد، درمی‌یابد که حقیقت ماجرا کاملاً متفاوت است. شجاعت و عظمت روحی حضرت زینب(س) در اوج اسارت، مصیبت و سختی، به‌اندازه‌ای بود که صحنه واقعی قدرت را تغییر داد؛ به‌گونه‌ای که اگر کسی با چشم حقیقت‌بین به آن مجلس نگاه کند، درمی‌یابد که این صاحبان کاخ‌های رفیع و قدرت ظاهری هستند که در اسارت عظمت و اقتدار معنوی حضرت زینب(س) قرار گرفته‌اند.
اعرافی تصریح کرد: این همان روحیه‌ای است که می‌تواند عالم را تغییر دهد. همه عالم، مادیات و قدرت‌های ظاهری نیست؛ بلکه حقیقت معنوی و الهی است که در نهایت مسیر تاریخ را دگرگون می‌کند. حضرت زینب(س) با همین روحیه، در یکی از تاریک‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، پرچم حق و امامت را برافراشته نگه داشتند.
عضو فقهای شورای نگهبان با تأکید بر ضرورت الگوگیری حوزه‌های علمیه و عالمان دین از این سیره گفت: این همان مسیری است که حوزه‌های علمیه و عالمان دینی باید آن را دنبال کنند؛ یعنی در سخت‌ترین شرایط نیز با نگاه امیدوارانه، بصیرت، شجاعت و اتکا به حقیقت الهی، اجازه ندهند مسیر حق متوقف شود.
۵- منشوری برای صیانت از امامت و استمرار مسیر راستین رسالت
اعرافی در ادامه، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های خطبه فدکیه را نقش تاریخی آن در حفظ خط امامت و استمرار رسالت پیامبر اکرم(ص) دانست و اظهار داشت: پنجمین ویژگی خطبه فدکیه این است که این خطبه، منشوری برای صیانت از امامت و استمرار مسیر راستین رسالت در مقطعی تاریخی است که این نگرانی وجود داشت خط امامت و امتداد حقیقی رسالت به خاموشی گراید.
وی افزود: حضرت فاطمه زهرا(س) تنها برای شرایط و مخاطبان زمان خود سخن نمی‌گفتند، بلکه با بیان این خطبه، حقیقتی را برای آینده تاریخ اسلام نیز به یادگار گذاشتند تا اگر در آن مقطع امکان تحقق کامل اهداف فراهم نشد، دست‌کم مسیر حق گم نشود و نسل‌های بعدی بتوانند راه درست را تشخیص دهند.
مدیر حوزه‌های علمیه خاطرنشان کرد: موفقیت این اقدام تاریخی را می‌توان در استمرار و زنده‌ماندن این مسیر طی بیش از هزار سال مشاهده کرد. امروز پس از گذشت قرن‌ها، مکتب اهل‌بیت(ع) همچنان زنده است و هر سال شاهد گسترش بیشتر معارف و آموزه‌های آن در نقاط مختلف جهان هستیم.
گسترش جهانی معارف اهل‌بیت(ع)؛ دستاورد بزرگ انقلاب اسلامی و حوزه قم
عضو شورای عالی حوزه های علمیه با اشاره به تحولات گسترده در عرصه نشر معارف اسلامی و اهل‌بیت(ع) در جهان گفت: امروز اگر به وضعیت حضور و گسترش معارف اهل‌بیت(ع) در کشورهای مختلف نگاه کنیم، با شرایطی روبه‌رو هستیم که در گذشته سابقه نداشته است. پیش از انقلاب اسلامی، در قم تنها تعداد محدودی از طلاب کشورهای مختلف حضور داشتند و در نجف نیز وضعیت به همین شکل بود؛ اما امروز شرایط به‌طور اساسی تغییر کرده است.
اعرافی با اشاره به مسئولیت‌های بین‌المللی حوزه‌های علمیه اظهار داشت: بخشی از مسئولیت و رسالت امروز بنده نیز در عرصه بین‌الملل حوزه تعریف شده است. گاهی ممکن است این پرسش مطرح شود که فعالیت‌های بین‌المللی چه ارتباطی با حوزه‌های علمیه دارد؛ اما معتقدم این فعالیت‌ها ارتباطی عمیق و مستقیم با رسالت حوزه دارند.
وی ادامه داد: به برکت حوزه علمیه قم، بزرگان دین، امام راحل(ره)، انقلاب اسلامی و شهدای این مسیر، تحولات بزرگی در عرصه معرفی و نشر معارف اسلام و اهل‌بیت(ع) در جهان رقم خورده است. امروز هنگامی که در برخی مراکز بین‌المللی حضور پیدا می‌کنیم، مشاهده می‌شود که تعداد قابل توجهی از طلاب و عالمان دینی از کشورهای مختلف در این مراکز حضور دارند و با همان هویت و پوشش طلبگی مشغول تحصیل و فعالیت علمی هستند.
مدیر حوزه‌های علمیه همچنین با اشاره به گسترش جهانی مراسم عاشورای حسینی گفت: امروز مراسم عاشورا و عزاداری سیدالشهدا(ع) در بیش از صد کشور جهان با شکوه فراوان برگزار می‌شود و پرچم و شعار عاشورا در نقاط مختلف دنیا به اهتزاز درمی‌آید؛ درحالی‌که چنین گستره‌ای از حضور و گسترش معارف اهل‌بیت(ع) در گذشته سابقه نداشته است.
۶- تبیین‌کننده ابعاد اجتماعی، روان‌شناختی و سیاسی جامعه
اعرافی در تبیین ششمین ویژگی خطبه فدکیه اظهار داشت: اگر کسی بخواهد از منظر جامعه‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی و علم سیاست این خطبه را تحلیل کند، درمی‌یابد که حضرت فاطمه زهرا(س) در این خطبه، جامعه مدینه و تحولات و شرایطی را که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) در آن شکل گرفته بود، با دقت و عمق بسیار بالایی تحلیل کرده‌اند.
وی افزود: ما معتقدیم که اهل‌بیت(ع) به خزائن علم الهی و سرچشمه‌های اصیل معرفت متصل هستند و از علم و آگاهی ویژه‌ای برخوردارند؛ اما حتی اگر کسی بخواهد با معیارهای متعارف علوم انسانی و بدون توجه به این مبانی اعتقادی نیز خطبه فدکیه را بررسی کند، به قدرت بالای تحلیل اجتماعی، روان‌شناختی و سیاسی حضرت زهرا(س) در شناخت وضعیت جامعه مدینه پی خواهد برد.
مدیر حوزه‌های علمیه گفت: این خطبه از ابعاد مختلف اعتقادی، تاریخی، اجتماعی و سیاسی قابل بررسی است و شش ویژگی مهم آن که به آن‌ها اشاره شد، نشان می‌دهد خطبه فدکیه صرفاً یک سخنرانی تاریخی یا بیان یک مطالبه نیست، بلکه منشوری جامع برای تبیین حقیقت، صیانت از امامت، استمرار رسالت و تحلیل تحولات جامعه اسلامی است.
منظومه فکری اسلام درباره نعمت در دو فراز نخست خطبه فدکیه
اعرافی در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی فرازهایی از ابتدای خطبه فدکیه پرداخت و با اشاره به چگونگی حضور حضرت فاطمه زهرا(س) در مسجد پیامبراکرم(ص) اظهار داشت: حضرت زهرا(س) در شرایطی بسیار حساس و با شجاعت و مجاهدت در مسجد حضور پیدا کردند و سخنان خود را آغاز کردند. بر اساس نقل‌های تاریخی، مجلس در دو مرحله تحت تأثیر حضور و سخنان آن حضرت قرار گرفت و فضای مسجد دستخوش تحول شد.
وی افزود: مرحله نخست زمانی بود که حضرت زهرا(س) با فریادی برخاسته از عمق مصیبت و اندوه، فضای مجلس را متأثر کردند. بر اساس برخی نقل‌ها، حاضران با شنیدن ناله و گریه آن حضرت دچار اضطراب و تأثر شدند و صدای شیون و زاری در مجلس پیچید؛ به‌گونه‌ای که فضای جلسه برای دقایقی تحت تأثیر این وضعیت قرار گرفت.
مدیر حوزه‌های علمیه ادامه داد: پس از آن، هنگامی که فضای مجلس آرام‌تر شد، حضرت فاطمه زهرا(س) با حمد و ثنای الهی و درود بر پدر بزرگوارشان، پیامبر اکرم(ص)، سخنان خود را آغاز کردند. این بخش از خطبه نیز خاطرات و احساسات حاضران را برانگیخت و بار دیگر فضای مجلس با گریه و اندوه همراه شد. پس از این فرازها، حضرت زهرا(س) حمد و ثنای الهی را آغاز کردند و در همان سطرهای نخست خطبه، مجموعه‌ای از معارف عمیق درباره نعمت‌های الهی و رابطه انسان با خداوند را بیان فرمودند.
دو سطر نخست خطبه فدکیه؛ ترسیم منظومه معرفتی اسلام درباره نعمت
آیت‌الله اعرافی با اشاره به عبارت «الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ» اظهار داشت: حضرت فاطمه زهرا(س) در همین فرازهای ابتدایی، منظومه فکری اسلام درباره نعمت را ترسیم می‌کنند. اگرچه می‌توان از این عبارات نکات و معارف بیشتری استخراج کرد، اما دست‌کم ده ویژگی اساسی درباره نعمت‌های الهی در این بخش از خطبه قابل شناسایی است.
وی افزود: این ده ویژگی نشان می‌دهد که نگاه اسلام به نعمت، نگاهی محدود به امکانات مادی و مواهب ظاهری نیست، بلکه نعمت در منظومه معرفتی اسلام، حقیقتی فراگیر، پیوسته، بی‌کران و مرتبط با حمد الهی، توحید، ولایت و مسئولیت اجتماعی انسان است.
۱۰ ویژگی نگاه اسلام به نعمت:
ویژگی نخست؛ فراگیری نعمت‌های الهی در سراسر هستی
مدیر حوزه‌های علمیه نخستین ویژگی نعمت‌های الهی را عمومیت و فراگیری آن دانست و گفت: نعمت خداوند سراسر هستی و تمام ابعاد وجود انسان را دربرگرفته است. فیض الهی تنها به بخشی از زندگی یا برخی از موجودات اختصاص ندارد، بلکه اصل وجود و همه مراتب و شئون وجودی انسان و جهان، جلوه‌ای از لطف و نعمت خداوند است.
وی افزود: خداوند هم اصل وجود را به موجودات عطا کرده و هم در ادامه حیات، نعمت‌های گوناگون را در اختیار آن‌ها قرار داده است. بنابراین، از آغاز تا پایان هستی، هر آنچه در عالم وجود دارد، به فیض و اراده الهی وابسته است و این همان فراگیری و شمول نعمت‌های خداوند است.
ویژگی دوم؛ ابتدایی و بدون استحقاق بودن نعمت‌های الهی
اعرافی دومین ویژگی نعمت‌های الهی را ابتدایی بودن آن‌ها عنوان کرد و اظهار داشت: بسیاری از نعمت‌هایی که خداوند در اختیار انسان قرار داده، بر اساس استحقاق و مطالبه انسان نیست؛ زیرا انسان پیش از دریافت این نعمت‌ها حقی بر خداوند ندارد که بتواند بر اساس آن، دریافت نعمت را مطالبه کند.
وی ادامه داد: در روابط انسانی، گاهی فردی به دیگری احسان می‌کند؛ زیرا طرف مقابل درخواستی داشته یا استحقاقی برای دریافت آن احسان پیدا کرده است؛ اما بخش بزرگی از نعمت‌های الهی چنین نیست. بسیاری از نعمت‌هایی که در زندگی فردی و اجتماعی ما وجود دارد، بدون درخواست ما و حتی بدون آگاهی ما از نیازمان به آن‌ها، از سوی خداوند ارزانی شده است.
مدیر حوزه‌های علمیه خاطرنشان کرد: آنچه انسان از خداوند درخواست می‌کند، در مقایسه با مجموعه نعمت‌هایی که خداوند در اختیار او قرار داده، بسیار اندک است. بخش عمده ساختار حیات انسان و نظام هستی، بدون درخواست و مطالبه ما شکل گرفته و استمرار یافته است.
ویژگی سوم؛ فراوانی و ارزانی نعمت‌های الهی
وی سومین ویژگی را فراوانی و گستردگی نعمت‌های خداوند دانست و گفت: نعمت‌های الهی با وفور و فراوانی در اختیار انسان قرار گرفته‌اند و بخش عظیمی از امکانات و مواهب زندگی، بدون آنکه انسان برای فراهم‌کردن آن‌ها تلاش مستقلی انجام داده باشد، در دسترس اوست.
اعرافی افزود: انسان اگر با دقت به زندگی خود و امکاناتی که در اختیار دارد نگاه کند، درمی‌یابد که چه اندازه از نعمت‌های الهی به‌صورت گسترده و فراوان در اختیار او قرار گرفته است؛ نعمت‌هایی که بسیاری از آن‌ها به‌قدری با زندگی انسان عجین شده‌اند که گاهی از توجه به عظمت و ارزش آن‌ها غفلت می‌کند.
ویژگی چهارم؛ پیوستگی و استمرار نعمت‌های الهی
مدیر حوزه‌های علمیه چهارمین ویژگی نعمت‌های الهی را استمرار و پیوستگی آن‌ها برشمرد و اظهار داشت: نعمت خداوند یک‌بار به انسان داده نشده است که تصور کنیم پس از آن، همه امور به‌صورت مستقل ادامه پیدا می‌کنند؛ بلکه فیض الهی به‌طور دائم و لحظه‌به‌لحظه در عالم جریان دارد.
وی با اشاره به مباحث کلامی و فلسفی درباره استمرار فیض الهی افزود: برخی دیدگاه‌ها به‌گونه‌ای مطرح شده‌اند که گویی خداوند در آغاز، عالم را ایجاد کرده و پس از آن، جهان به‌صورت مستقل به مسیر خود ادامه می‌دهد؛ اما در نگاه توحیدی، چنین تصوری درست نیست. عالم هستی در تمام لحظات به فیض الهی وابسته است و موجودات در هر لحظه، وجود و استمرار خود را از خداوند دریافت می‌کنند.
اعرافی با استفاده از یک مثال برای تبیین این مسئله گفت: همان‌گونه که یک دستگاه برای ادامه فعالیت خود به دریافت مداوم انرژی از منبع تولیدکننده نیاز دارد، تمام عالم هستی نیز در هر لحظه به منبع فیض الهی وابسته است. بنابراین، انسان همواره در حال دریافت نعمت از خداوند است و هیچ لحظه‌ای از حیات او مستقل از این فیض نیست.
ویژگی پنجم؛ بی‌کرانگی و گستردگی نامحدود نعمت‌های الهی
وی پنجمین ویژگی نعمت‌های خداوند را بی‌کرانگی آن‌ها دانست و اظهار داشت: نعمت‌های الهی به اندازه‌ای گسترده و فراوان هستند که حتی در عالم ماده نیز انسان نمی‌تواند به همه ابعاد و گستره آن‌ها دست پیدا کند.
مدیر حوزه‌های علمیه افزود: آنچه انسان از گستره عالم ماده می‌شناسد، تنها بخشی از عظمت آفرینش است و در منظومه معارف دینی، آسمان‌های دیگر و عوالم فراتر نیز مطرح شده‌اند. بنابراین، گستره نعمت‌های الهی به‌مراتب فراتر از آن چیزی است که انسان با دانش محدود خود قادر به شناخت و احاطه بر آن باشد.
ویژگی ششم؛ ناتوانی انسان از احصای همه نعمت‌های الهی
اعرافی ششمین ویژگی نعمت‌های خداوند را دشواری و ناتوانی انسان در شناخت و شمارش همه آن‌ها عنوان کرد و گفت: بی‌کرانگی نعمت‌های الهی به‌گونه‌ای است که انسان نمی‌تواند همه آن‌ها را درک، شناسایی و احصا کند. چ انسان تنها بخشی از نعمت‌هایی را که در زندگی خود دریافت کرده است، می‌شناسد و از بسیاری از نعمت‌ها، آثار و ابعاد آن‌ها آگاهی ندارد. چه‌بسا نعمت‌هایی در زندگی انسان وجود داشته باشد که او اساساً متوجه آن‌ها نیست یا ارزش و اهمیت آن‌ها را به‌درستی درک نمی‌کند.
مدیر حوزه‌های علمیه خاطرنشان کرد: از همین رو، شناخت کامل نعمت‌های الهی از توان انسان خارج است و هرچه معرفت انسان نسبت به خداوند و عالم هستی بیشتر شود، به ابعاد بیشتری از گستردگی و عظمت نعمت‌های الهی پی خواهد برد.
ویژگی هفتم؛ ناتوانی انسان از جبران و ادای حق نعمت‌های الهی
مدیر حوزه های علمیه، هفتمین ویژگی را جبران‌ناپذیری نعمت‌های خداوند دانست و اظهار داشت: انسان هیچ‌گاه قادر نیست حق نعمت‌های الهی را به‌طور کامل ادا کند؛ زیرا حتی اگر بخواهد در برابر نعمت‌های خداوند پاداشی ارائه دهد، اصل توانایی انجام این کار نیز خود از نعمت‌های الهی است.
اعرافی افزود: برای مثال، اگر کسی کتابی به انسان هدیه کند، می‌توان در مقابل آن هدیه‌ای تهیه کرد و به او داد؛ اما در برابر نعمت‌های خداوند چنین امکانی وجود ندارد. هرچه انسان در مسیر شکرگزاری و عبادت تلاش کند، ابزار، توان و فرصت انجام آن نیز از جانب خداوند به او عطا شده است.
وی با اشاره به این نکته که حتی شکرگزاری انسان نیز به لطف الهی وابسته است، تصریح کرد: انسان نمی‌تواند ادعا کند که با عبادت یا شکرگزاری خود، حق نعمت‌های خداوند را ادا کرده است؛ چراکه همین عبادت و شکر نیز توفیقی الهی است و نمی‌توان آن را پاداشی هم‌سنگ نعمت‌های بی‌پایان خداوند دانست.
ویژگی هشتم؛ افزایش نعمت با شکرگزاری و ارتقای مقام معنوی انسان
مدیر حوزه‌های علمیه هشتمین ویژگی نعمت‌های الهی را ارتباط شکرگزاری با افزایش نعمت و ارتقای مقام معنوی انسان دانست و اظهار داشت: خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ»؛ اگر شکرگزاری کنید، نعمت شما را افزایش می‌دهم.
وی با تأکید بر اینکه نباید مفهوم افزایش نعمت را صرفاً به دریافت امکانات مادی بیشتر محدود کرد، افزود: گاهی تصور می‌شود اگر انسان شکر خدا را به‌جا آورد، خداوند در مقابل، نعمت دیگری مانند مال، امکانات یا رفاه بیشتر به او می‌دهد؛ درحالی‌که یکی از مهم‌ترین ابعاد این آیه آن است که خود شکرگزاری، موجب رشد و تعالی وجودی انسان می‌شود.
اعرافی ادامه داد: هنگامی که انسان نماز می‌خواند، حمد خدا را به‌جا می‌آورد یا در مسیر عبادت و بندگی قرار می‌گیرد، نباید صرفاً منتظر دریافت پاداشی در آینده باشد؛ بلکه همین عبادت و شکرگزاری، زمینه رشد معنوی و ارتقای مقام او را فراهم می‌کند.
وی با اشاره به نقش صبر، تحمل و توکل در مواجهه با مشکلات نیز گفت: وقتی انسانی با مصیبتی مواجه می‌شود و در برابر سختی‌ها صبر می‌کند، آن را تحمل کرده و به خداوند توکل می‌کند، نباید تنها از زاویه جبران مادی و ظاهری به این مسئله نگاه کرد. یکی از مهم‌ترین آثار این صبر و تحمل، ارتقای مقام معنوی خود انسان است.
مدیر حوزه‌های علمیه در ادامه خاطرنشان کرد: بنابراین، شکرگزاری، صبر و توکل تنها مقدماتی برای دریافت پاداش‌های بیرونی نیستند، بلکه خودشان زمینه‌ساز کمال و رشد انسان به شمار می‌روند.
ویژگی نهم؛ پیوند حقیقی نعمت‌های الهی با حمد، توحید، رسالت و ولایت
اعرافی در تبیین ویژگی نهم نعمت‌های الهی، به ارتباط عمیق نعمت با حمد و ثنای خداوند و معارف توحیدی و ولایی اشاره کرد و گفت: نکته بسیار مهم این است که نعمت‌های الهی را نباید از حقیقت حمد و ثنای خداوند جدا کرد. خداوند به انسان نعمت می‌دهد و در مقابل، از او می‌خواهد که حامد و سپاسگزار باشد؛ اما این ارتباط صرفاً یک رابطه قراردادی و دو امر جدا از یکدیگر نیست.
وی با اشاره به آیه شریفه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی» اظهار داشت: اکمال دین و اتمام نعمت در این آیه، حقیقتی عمیق و مرتبط با یکدیگر دارند. ارتباط میان نعمت الهی، توحید، رسالت و ولایت، صرفاً یک ارتباط انضمامی و کنار هم قرار گرفتن چند موضوع مستقل نیست، بلکه این عناصر در حقیقت و ماهیت نعمت الهی با یکدیگر پیوند دارند.
مدیر حوزه‌های علمیه افزود: نعمت‌هایی مانند عمر، جوانی، سلامت، فرصت تحصیل، توفیق تدریس، فعالیت‌های علمی و اجتماعی و امکانات زندگی، زمانی در مسیر حقیقی خود قرار می‌گیرند که حمد و ثنای الهی، توحید، رسالت و ولایت بر آن‌ها حاکم باشد.
عضو شورای عالی حوزه های علمیه تصریح کرد: اگر این حقیقت در زندگی انسان حضور نداشته باشد، ممکن است انسان از امکانات فراوان مادی برخوردار باشد، اما از حقیقت و کمال نعمت فاصله بگیرد. نعمت در منظومه معرفتی اسلام با بندگی خداوند و قرارگرفتن در مسیر توحید و ولایت معنا و کمال حقیقی پیدا می‌کند.
ویژگی دهم؛ تبدیل نعمت به خدمت اجتماعی و احسان به دیگران
اعرافی دهمین ویژگی نعمت‌های الهی را پیوند آن با مسئولیت اجتماعی و خدمت به دیگران دانست و اظهار داشت: حقیقت شکر نعمت تنها این نیست که انسان با زبان بگوید خدا را شکر می‌کنم؛ بلکه شکر واقعی زمانی تحقق پیدا می‌کند که انسان از نعمت‌هایی که خداوند در اختیار او قرار داده، در مسیر خدمت به دیگران استفاده کند.
وی افزود: خداوند به انسان احسان کرده و او نیز باید به دیگران احسان کند؛ خداوند به انسان روزی داده و او نیز باید در مسیر اطعام و کمک به نیازمندان گام بردارد؛ خداوند راهنمایی و هدایت را در اختیار انسان قرار داده و انسان نیز باید دیگران را راهنمایی کند.
مدیر حوزه‌های علمیه با تأکید بر اینکه الگوبرداری از فضل و احسان الهی باید در زندگی فردی و اجتماعی انسان متجلی شود، خاطرنشان کرد: اگر خداوند دست انسان را گرفته و او را هدایت کرده است، انسان نیز باید دست دیگران را بگیرد. اگر خداوند امکانات و فرصت‌هایی در اختیار او قرار داده است، باید این امکانات را در مسیر خیر و خدمت به جامعه به کار گیرد.
عضو فقهای شورای نگهبان ادامه داد: این نگاه، روح حاکم بر روابط اجتماعی و زندگی فردی و جمعی انسان است. انسان باید از خداوند بیاموزد که چگونه احسان کند، چگونه دیگران را یاری دهد، چگونه به نیازمندان رسیدگی کند و چگونه از داشته‌های خود برای رشد و تعالی دیگران بهره ببرد.
اعرافی در ادامه تأکید کرد: دو فراز ابتدایی خطبه فدکیه، منظومه‌ای جامع از اندیشه اسلامی درباره نعمت را پیش روی انسان قرار می‌دهد؛ منظومه‌ای که در آن، نعمت با فیض فراگیر و مستمر الهی آغاز می‌شود، با حمد و شکر و توحید و ولایت به کمال می‌رسد و در نهایت، در قالب احسان، خدمت و دستگیری از دیگران در زندگی اجتماعی انسان ظهور پیدا می‌کند.
هویت حوزه، احیای حقیقت توحید و معنویت در جوامع بشری است
آیت‌الله علیرضا اعرافی با تأکید بر جایگاه و هویت تمدنی حوزه‌های علمیه اظهار داشت: هویت حوزه علمیه در این مسیر و رسالتی تعریف می‌شود که باید از حوزه دریافت و در زندگی فردی و اجتماعی بشر جاری کنیم. امروز جوامع بشری بیش از هر زمان دیگری به عرضه حقایق الهی نیاز دارند تا این حقایق در جهان مطرح شود و به زندگی انسان‌ها جان ببخشد.
عضو فقهای شورای نگهبان افزود: طلبه و حوزه علمیه باید در متن زندگی جوامع حضور داشته باشند و به زندگی بشر هویت ببخشند. رسالت حوزه آن است که حقیقت توحید، رسالت، ولایت و ابعاد عبادی و معنوی دین را در همه تحولات زندگی انسان وارد کند؛ چرا که اگر این حقایق در زندگی بشر حضور نداشته باشند، همه امکانات و نعمت‌های این عالم، با وجود ارزش و اهمیت ظاهری، فاقد حقیقت و معنای حقیقی خواهند بود.
رسالت طلبگی، مسئولیتی بزرگ و سرنوشت‌ساز است
مدیر حوزه‌های علمیه با اشاره به اهمیت جایگاه طلبگی و مسئولیت سنگین طلاب خاطرنشان کرد: کاری که شما بر عهده گرفته‌اید، بسیار بزرگ و ارزشمند است و نباید با آن برخوردی سطحی داشت یا آن را کوچک شمرد. به‌ویژه در سنین جوانی که دنیایی از ظرفیت‌ها، استعدادها و توانایی‌ها در وجود شما نهفته است و باید با مدیریت صحیح، این استعدادها را شکوفا کنید.
وی با تأکید بر ضرورت خودباوری و مسئولیت‌پذیری طلاب بیان کرد: منتظر مدیران، استادان و دیگران نمانید تا زمینه رشد و پیشرفت شما را فراهم کنند؛ البته طلبه باید از همه ظرفیت‌های علمی، تربیتی و آموزشی استادان و بزرگان استفاده کند، اما در نهایت باید خود، مهندس شخصیت خویش، معمار وجود خود، سازنده آینده خویش و آینده‌ساز جامعه باشد.
اعرافی ادامه داد: طلبه باید بداند در مسیری قدم گذاشته که از شریف‌ترین علوم و برترین راه‌هایی است که خداوند متعال در اختیار انسان قرار داده است. این فرصت و سرمایه الهی را باید قدر دانست و برای رسیدن به قله‌های علمی، اخلاقی و معنوی از همه توان خود بهره گرفت.
گوهر وجودی عالم دین از هر متاعی ارزشمندتر است
عضو شورای عالی حوزه های علمیه با اشاره به ارزش و منزلت عالمان دین و جایگاه معنوی آنان اظهار داشت: گوهر وجودی عالم دین و این سرمایه پاک و ارزشمند را نباید با امور مادی و متاع‌های دنیوی معامله کرد. ارزش و منزلت عالم دین از هر چیزی بالاتر است و این جایگاه باید به‌درستی شناخته و پاس داشته شود.
مدیر حوزه‌های علمیه با تأکید بر ضرورت تربیت همه‌جانبه طلاب تصریح کرد: پاسداشت این جایگاه ارزشمند، نیازمند تربیت صحیح، معرفت درست، بصیرت عمیق و قرارگرفتن در مسیر خدمت به دین است. طلبه باید با شناخت دقیق مسئولیت خود و برخورداری از بینش و آگاهی لازم، این گوهر ارزشمند را حفظ کند و آن را در خدمت اعتلای دین و جامعه قرار دهد.
میلیاردها انسان امروز و نسل‌های آینده، مخاطبان رسالت طلاب هستند
اعرافی با اشاره به گستره جهانی مسئولیت حوزه‌های علمیه و طلاب گفت: این مسیری است که باید آن را به‌درستی فرا بگیریم و با آگاهی و شناخت، در آن گام برداریم. همه ما، از مدیران و استادان گرفته تا فعالان عرصه تعلیم و تربیت، خادمانی هستیم که باید زمینه تربیت شما را فراهم کنیم تا شما آینده حوزه، کشور، نظام، انقلاب اسلامی و حتی جهان را بسازید.
عضو فقهای شورای نگهبان با تأکید بر اینکه رسالت طلاب محدود به یک منطقه و جامعه خاص نیست، خاطرنشان کرد: همه انسان‌های عالم مخاطبان رسالت شما هستند. امروز جمعیتی در حدود هفت تا هشت میلیارد نفر در جهان زندگی می‌کنند و افزون بر آن، میلیاردها انسانی که در نسل‌های آینده خواهند آمد، مخاطبان پیام و رسالت علمی، دینی و تبلیغی شما هستند.
مدیر حوزه‌های علمیه در ادامه بیان کرد: من همواره به دوستانمان در جامعه‌المصطفی(ص) یادآوری می‌کردم که هفت میلیارد انسان امروز و میلیاردها نفر از نسل‌های آینده، مخاطبان شما هستند. این مسئولیت، مسئولیتی بسیار بزرگ است و آمادگی متناسب با آن را می‌طلبد.
الزامات رسالت جهانی طلاب
اعرافی در پایان با برشمردن ویژگی‌های موردنیاز برای ایفای این مسئولیت بزرگ اظهار داشت: انجام چنین رسالتی به علم، اخلاق، بصیرت، معرفت، نگاه بلند، دل دریایی و اعتقادات راسخ نیاز دارد. شما باید این سرمایه‌ها را در وجود خود به دست آورید و با تقویت بنیان‌های علمی، اخلاقی و اعتقادی، خود را برای پاسخ‌گویی به نیازهای فکری و معنوی بشریت آماده کنید.
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
-ch3.webp)
