به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی نسیم قم، مهدی متقیان، مشاور عالی استاندار و مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم، با اشاره به ضرورت بازنگری طرح جامع شهر قم اظهار کرد: رویکرد این طرح باید از «توسعه شهر» به «تضمین تداوم زندگی در شهر» تغییر جهت دهد؛ زیرا شهری که برای شرایط بحران طراحی نشده باشد، حتی اگر از نظر کالبدی توسعه‌یافته و از نظر فناوری هوشمند باشد، در برابر یک بحران ترکیبی می‌تواند به شهری آسیب‌پذیر تبدیل شود.
وی افزود: تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، در کنار درس‌آموخته‌های حوادث طبیعی و زیرساختی، ضرورت بازنگری در نگاه سنتی به برنامه‌ریزی شهری را بیش از گذشته آشکار کرده است. در شرایط امروز، امنیت و تاب‌آوری دیگر موضوعاتی جدا از شهرسازی نیستند، بلکه باید از ابتدا در نحوه استقرار جمعیت، جانمایی کاربری‌ها، شبکه حمل‌ونقل، زیرساخت‌های حیاتی، مراکز حساس، فضاهای امن و حتی معماری شبکه‌های اطلاعاتی شهر لحاظ شوند.
متقیان ادامه داد: از این منظر، بازنگری طرح جامع شهر قم باید به فرصتی برای بازطراحی ساختار فضایی شهر بر مبنای الزامات پدافند غیرعامل، کاهش آسیب‌پذیری و تداوم خدمات حیاتی تبدیل شود.
مشاور عالی استاندار قم با تأکید بر ضرورت قرار گرفتن پدافند غیرعامل در متن تصمیم‌گیری‌های شهری گفت: رعایت دستورالعمل الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه و عمران شهری باید از مرحله مطالعات تا تصویب و اجرای طرح مورد توجه قرار گیرد.
وی تصریح کرد: پدافند غیرعامل نباید در پایان فرآیند برنامه‌ریزی شهری و به عنوان یک ملاحظه تکمیلی وارد طرح شود، بلکه باید از ابتدا بر نحوه توزیع جمعیت، استقرار مراکز حساس، شبکه‌های ارتباطی، زیرساخت‌های حیاتی، کاربری‌های شهری و نظام خدمات‌رسانی اثرگذار باشد.
متقیان افزود: به همین دلیل ضروری است در فرآیند بازنگری، نقشه آسیب‌پذیری شهر در برابر تهدیدهای مختلف تهیه و در تصمیم‌گیری‌های مربوط به توسعه شهری مورد استفاده قرار گیرد. باید مشخص شود کدام مناطق شهر در برابر اختلال در آب، برق، ارتباطات، حمل‌ونقل یا سایر زیرساخت‌های حیاتی آسیب‌پذیرترند و کدام کاربری‌ها در صورت بروز حادثه می‌توانند موجب تشدید بحران شوند.
وی با بیان اینکه طرح جامع آینده قم باید برای این مسائل پاسخ فضایی و اجرایی داشته باشد، یکی از موضوعات مهم را تعیین تکلیف مراکز و تأسیسات پرخطر دانست و گفت: شناسایی، ساماندهی و در موارد لازم خروج مراکز و تأسیسات پرخطر از پهنه‌های نامناسب شهری باید با جدیت دنبال شود.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم خاطرنشان کرد: گسترش شهر در اطراف برخی مراکز و تأسیسات پرخطر ممکن است در طول زمان فاصله ایمنی میان این مراکز و مناطق مسکونی و جمعیتی را کاهش داده باشد. این وضعیت در شرایط عادی شاید کمتر دیده شود، اما در زمان حادثه می‌تواند موجب افزایش دامنه خسارت و دشوار شدن عملیات امداد و مدیریت بحران شود.
متقیان گفت: بازنگری طرح جامع باید ضمن شناسایی مراکز پرخطر موجود، حریم‌ها، پهنه‌های ایمن و پهنه‌های ناسازگار را مشخص کند و برای مراکزی که ادامه فعالیت آنها در موقعیت فعلی با الزامات ایمنی و پدافند غیرعامل سازگار نیست، برنامه مشخصی برای کاهش خطر، اصلاح کاربری، جابه‌جایی یا خروج تدریجی ارائه دهد.
وی تأکید کرد: این موضوع نباید صرفاً با رویکرد سلبی دنبال شود، بلکه باید همراه با برنامه‌ریزی اقتصادی، حقوقی و اجرایی برای انتقال و ساماندهی این مراکز باشد. شهر ایمن، شهری نیست که فقط برای ساخت‌وسازهای جدید ضابطه داشته باشد؛ بلکه باید برای کاهش خطرات انباشته‌شده در ساختار موجود نیز برنامه داشته باشد.
مشاور عالی استاندار قم همچنین توجه به الزامات مرتبط با طرح شهید شاطری و موضوع فضاهای امن، پناهگاه‌ها و اسکان اضطراری را از دیگر درس‌آموخته‌های مهم برای بازنگری طرح جامع عنوان کرد و گفت: در برنامه‌ریزی شهری امروز، فضاهای باز و عمومی تنها برای اوقات عادی شهروندان تعریف نمی‌شوند و بخشی از آنها می‌توانند در شرایط بحران، نقش مهمی در اسکان اضطراری، تجمع ایمن، امدادرسانی و استمرار خدمات ایفا کنند.
وی افزود: در طرح جامع جدید باید مشخص شود که در هر محله و ناحیه شهری چه ظرفیت‌هایی برای شرایط اضطراری وجود دارد، مردم در زمان بحران به چه فضاهای امنی دسترسی خواهند داشت، مسیرهای دسترسی نیروهای امدادی چگونه حفظ می‌شود، امکان اسکان موقت و اضطراری چگونه تأمین خواهد شد و شبکه فضاهای باز و عمومی چگونه می‌تواند در خدمت مدیریت بحران قرار گیرد.
متقیان ادامه داد: این نگاه می‌تواند مفهوم «فضای باز شهری» را از یک عنصر صرفاً کالبدی و رفاهی به بخشی از زیرساخت تاب‌آوری شهر تبدیل کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به توسعه خدمات هوشمند شهری در قم گفت: شهر هوشمند در کنار فرصت‌هایی که برای ارتقای کیفیت مدیریت شهری ایجاد می‌کند، وابستگی روزافزون شهر به سامانه‌های دیجیتال را نیز افزایش داده و در نتیجه، آسیب‌پذیری‌های جدیدی ایجاد می‌کند.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم اظهار کرد: سامانه‌های کنترل ترافیک، دوربین‌های شهری، حمل‌ونقل هوشمند، مدیریت آب و انرژی، خدمات الکترونیک، مراکز داده و سامانه‌های مدیریت بحران در آینده بخشی از زیرساخت حیاتی شهر خواهند بود و بنابراین امنیت سایبری باید همزمان با هوشمندسازی شهر مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: در بازنگری طرح جامع لازم است برای زیرساخت دیجیتال شهر نیز مانند زیرساخت فیزیکی، اصول تاب‌آوری در نظر گرفته شود؛ از جمله ایجاد سامانه‌های پشتیبان، امکان بازیابی اطلاعات، تداوم خدمات در زمان اختلال، حفاظت از مراکز داده، تفکیک شبکه‌های حساس و پیش‌بینی سازوکارهای مقابله با حملات و اختلالات سایبری.
متقیان تصریح کرد: شهر هوشمند بدون امنیت سایبری، الزاماً شهر تاب‌آور نیست.
وی یکی از مهم‌ترین تغییرات مورد نیاز در نگرش به آینده قم را حرکت از مفهوم صرفاً «شهر هوشمند» به سمت «شهر هوشمند و تاب‌آور» دانست و گفت: هوشمندی باید در خدمت تاب‌آوری قرار گیرد. داده‌های شهری باید به تصمیم‌گیری سریع در بحران کمک کنند، سامانه‌های مدیریت شهری باید قابلیت ادامه فعالیت داشته باشند و فناوری نباید خود به یک نقطه آسیب‌پذیر تبدیل شود.
مشاور عالی استاندار قم خاطرنشان کرد: در چنین رویکردی، پدافند غیرعامل، مدیریت بحران، شهرسازی، فناوری اطلاعات، حمل‌ونقل، انرژی، آب، خدمات شهری و محیط‌زیست دیگر حوزه‌های جدا از یکدیگر نخواهند بود، بلکه اجزای یک نظام یکپارچه تاب‌آوری شهری خواهند بود.
وی با بیان اینکه بازنگری طرح جامع قم فرصتی برای اصلاح آسیب‌پذیری‌های گذشته و ساختن آینده‌ای ایمن‌تر است، گفت: طرح جامع جدید باید علاوه بر پاسخگویی به نیازهای جمعیتی و توسعه‌ای، بتواند بخشی از آسیب‌پذیری‌های ایجادشده در دهه‌های گذشته را نیز اصلاح کند.
متقیان افزود: توسعه شهری بدون توجه به ظرفیت زیرساخت‌ها، تمرکز بیش از حد برخی کاربری‌ها، استقرار مراکز پرخطر در مجاورت پهنه‌های جمعیتی، بی‌توجهی به فضاهای امن و اضطراری و وابستگی بدون ملاحظات امنیتی به سامانه‌های هوشمند، می‌تواند هزینه‌های سنگینی را در زمان بحران به شهر تحمیل کند.
وی گفت: اکنون که بازنگری طرح جامع قم در دستور کار قرار گرفته، فرصت مناسبی است تا درس‌آموخته‌های جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان از سطح تجربه به سطح ضابطه و برنامه شهری منتقل شود.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم تأکید کرد: طرح جامع آینده قم باید مشخص کند که شهر در برابر بحران چگونه مقاوم می‌ماند، چگونه خدمات خود را حفظ می‌کند و چگونه سریع‌تر به شرایط عادی بازمی‌گردد.
متقیان در پایان گفت: بازنگری طرح جامع قم فرصتی است تا امنیت و تاب‌آوری، نه به عنوان موضوعی حاشیه‌ای، بلکه به عنوان یکی از مبانی اصلی توسعه شهری مورد توجه قرار گیرد.
وی رعایت الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه و عمران شهری، تعیین تکلیف مراکز پرخطر و خروج آنها از پهنه‌های نامناسب، پیش‌بینی فضاهای امن و اسکان اضطراری بر اساس الزامات طرح شهید شاطری و ایجاد زیرساخت امن برای شهر هوشمند را از محورهای مهمی دانست که می‌تواند طرح جامع آینده قم را متناسب با واقعیت‌های جدید کند.
متقیان خاطرنشان کرد: طرح جامع خوب فقط به این پرسش پاسخ نمی‌دهد که «شهر چگونه توسعه پیدا کند؟» بلکه باید به این پرسش مهم‌تر نیز پاسخ دهد که «اگر فردا شهر با یک بحران ترکیبی نظامی، طبیعی، سایبری یا زیرساختی مواجه شود، آیا ساختار فضایی و زیرساختی قم می‌تواند تداوم زندگی و خدمات ضروری مردم را تضمین کند؟»
وی افزود: پاسخ به این پرسش باید یکی از مبانی اصلی تصمیم‌گیری در بازنگری طرح جامع قم باشد؛ چرا که قم آینده، فقط نباید شهری توسعه‌یافته‌تر باشد، بلکه باید شهری امن‌تر، تاب‌آورتر و آماده‌تر برای آینده باشد.
