نشست تخصصی «جریانهای شیعهپژوهی در آکادمیای غربی؛ ضرورت بازشناسی و چگونگی تعامل» برگزار شد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، نشست هماندیشی تخصصیبا حضور جمعی از فرهیختگان و محققان با موضوع «جریانهای شیعهپژوهی در آکادمیای غربی؛ ضرورت بازشناسی و چگونگی تعامل» را بهصورت مشترک مؤسسه «البیان للتواصل والتأصیل» و «مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی» در قم برگزار کردند.
این نشست با حضور حجتالاسلام والمسلمینمحمدتقی سبحانی، رئیس مؤسسه البیان للتواصل والتاصیل، محمد نهاوندیان، رئیس مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی، حجتالاسلام حسن طارمیراد، معاون علمی دانشنامه جهان اسلام و جمعی از پژوهشگران و مؤلفان همراه بود.
از جمله حاضران میتوان بهسید مصطفی صفوی، مدیر مؤسسهIRIC، سید مصطفی سید رضازاده، مدیر اجرایی مؤسسهIRIC،فرهاد پالیزدار، فاطمه طارمیراد،ناهده انصارین،نفیسه دانشفرد و دیگر همکاران تألیف کتب مرتبط اشاره کرد.
در این مراسم ابتدا مسعود کرباسی (معاون پژوهش البیان) به معرفی مؤسسه البیان و پروژههای آن پرداخت. سپس محمدتقی سبحانی درباره ضرورت شناسایی جریانهای شیعهپژوهی سخن گفتند و حجتالاسلام و المسلمین طارمیراد به معرفی مؤسسهIRIC پرداخت. در ادامه نویسندگان حاضر آثار خود را معرفی کردند و در پایان دکتر نهاوندیان مطالب ارائهشده را جمعبندی نمودند.
در حاشیه این نشست، از دو کتاب تازهتألیف «مراکز شیعهپژوهی جهان: حوزه انگلیسیزبان» و «شیعهپژوهی در آکادمیای بریتانیا» رونمایی شد.
نشست تخصصی بررسی جریانهای نوین شیعهپژوهی در غرب؛ تأکید بر لزوم رصد، نقد و تعامل فعال
حجتالاسلام والمسلمینمحمدتقی سبحانیبه ارائه تحلیلی جامع از سیر تحول، ویژگیها، آسیبهای محتمل و الزامات رویکردی نهادهای علمی شیعه در قبال این پدیده پرداخت.
وی در آغاز با مروری تاریخی بر روند شیعهپژوهی در غرب اظهار کرد: تقریباً تا دهه ۸۰ میلادی،شیعه به عنوان یک فرقه حاشیهای، بدعتگذار و غیرارتدوکسدر مطالعات اسلامشناختی غرب معرفی میشد و پژوهشها عمدتاً محدود به گزارشهای سیاحان، کارداران سیاسی یا متکی بر منابع اهل سنت بود. اما از سه دهه گذشته به این سو، شاهد یکتحول ساختاری و کمّی و کیفیچشمگیر بودهایم.
امروزه، مطالعات شیعهشناسی به یک جریان مهم در مراکز آکادمیک غرب تبدیل شده و حجم قابل توجهی از تحقیقات خاورمیانهشناسی به آن اختصاص یافته است.
ویژگیهای جریان نوین شیعهپژوهی غربی
سبحانی ویژگیهای بارز این جریان نوین را برشمرد:
۱. تنوع موضوعی گسترده: خروج از مطالعات صرفاً تاریخی یا جامعهشناختی محدود و ورود جدی به عرصههایفقه، حقوق، کلام، فلسفه، تمدن و به ویژه مطالعات سیاسی و اجتماعیجوامع شیعی.
۲. تغییر در منابع و روش: حرکت از تکیهی یکسویه بر منابع غربی یا سنی به سمتاستفاده مستقیم از منابع اصیل شیعیو حتی جذب پژوهشگران و دانشجویان شیعه و حوزوی در پروژههای تحقیقاتی.
۳. ادعای بیطرفی و روشمندی علمی: تلاش برای ارائه چهرهایعلمی، بیطرف و منصفانهاز این مطالعات، هرچند که ممکن است در عمل با چالش مواجه باشد.
۴. طیف گسترده نگرشها: وجود تنوع فکری در بین محققان غربی، از کسانی کهنگاهی حداقلی به امامت و اعتقادات شیعیدارند تا کسانی کهگرایشهای غالیانهرا به عنوان اندیشهای ترازدار معرفی میکنند.
سه آسیب و نگرانی عمده
رئیس انجمن امامت حوزه، در ادامه به بیان دغدغهها و آسیبهای احتمالی این روند پرداخت و تصریح کرد که این موارد نیازمند واکاوی و پاسخگویی جدی از سوی مراکز علمی شیعه است:
- نگاه بیرونی و تحمیل انگارهها: ایشان هشدار داد: «وقتی یک محقق بامنظری کاملاً بیرونیو بدون التزام به مبانی تشیع، و بازوایه برش و اغراضیکه ممکن است چیزی غیر از شناخت واقعیت باشد، وارد این عرصه شود، نتیجهتحلیلها و نظریهپردازیهایی دور از واقعیت تاریخی و تمدنی اندیشه شیعهخواهد بود.» این امر میتواندپرسشهای چالشی نامأنوس و ریشهداریرا در برابر تفکر شیعی بگشاید.
- هدفگیری هویتی و خطر بازتعریف نادرست: به گفته دکتر سبحانی، پرسش محوری بسیاری از شیعهپژوهان غربی امروز، یکسؤال هویتی کلاناست: «شیعه کیست، از کجا آمده، امروز در کجاست و به کجا میرود؟» وی توضیح داد: «این در حالی است که درون حوزههای علمیه، ما کمترنگاه هویتی کلانبه تاریخ و تمدن تشیع داشتهایم و محققان ما عمدتاً متخصص مسائل جزئی بودهاند.» این خلأ میتواند منجر به آن شود کهبازتعریف هویت شیعهتوسط جریانهای بیرونی انجام پذیرد و حتی بر نگرش محققان داخلی نیز تأثیر بگذارد.
- ابعاد پنهان سیاسی و گزینشگری: ایشان با اشاره به احتمال قوی وجودمنافع و اغراض سیاسیدر پشت برخی از این پژوهشها گفت: «گزینش موضوعات، گزینش منابع و جهتدهی به نتایج، اگر با انگیزههای خاصی تنظیم شود، میتواندمسیر کلان پروژههای تحقیقاتی را متأثر کندو بهبرجستهسازی یک بخش و غفلت از بخشهای دیگرهویت شیعی بینجامد.» اینآگراندیسمان کردنِ انتخابی(برجسته سازی) میتواندبدفهمیهای ساختاریدر افکار عمومی جهانی ایجاد کند و کار تبلیغ و معرفی تشیع را با مشکل مواجه سازد.
سه رسالت کلان برای نهادهای علمی شیعه
در پایان، استاد سبحانی با دعوت از مراکز حوزوی و آکادمیک شیعه، سه رسالت اصلی را برای مواجهه هوشمندانه با این جریان برشمرد:
- رصد روزآمد و مستمر: ایجاد سازوکارهایی برایپایش فعال و بهروزپروژهها، نشریات و گرایشهای جدید در شیعهپژوهی غرب، زیرا این عرصه به سرعت در حال تحول است.
- نقد و ارزیابی روشمند: حضور جدی و عالمانه در نقد، آسیبشناسی و پر کردن خلأها و زوایای ناقصاین تحقیقات. این نقد باید فراتر از موضعگیری دفاعی، معطوف به ارتقای دیالوگ علمی باشد.
- تعامل فعال و سازنده: حرکت از موضع انفعال و نقد صرف، به سمتتعامل برهمکنشی و درگیرانه با جامعه جهانی شیعهپژوهی.وی تأکید کرد: ما باید خود را به عنوان یک طرف فعال این تعامل با حضوری عالمانه، روشمند و اثرگذار قرار دهیم.
جمعبندی و چشمانداز
رئیس موسسه البیان در جمعبندی خاطرنشان کرد که این جریان نوین،همزمان حاوی فرصتها و تهدیدهای بزرگیبرای جهان تشیع است. فرصتهایی مانندمعرفی گستردهتر و علمیتر تشیعو تهدیدهایی مانندهویتسازی تحمیلی و جهتدار. ضروری است نهادهای علمی شیعه باهمافزایی و تدوین ادبیات و اصول منطقیبرای تعامل، ضمن رصد و نقد این جریان، با مشارکت فعال در عرصه بینالمللی، در شکلدهی به گفتمان علمی درباره شیعه نقش آفرینی کنند.
در ادامه این نشست تخصصی ، حجتالاسلام والمسلمین حسن طارمیراد با اشاره به پیشینه چهلساله این مؤسسه در ایران و آمریکا، از آغاز انتشار دستاوردهای یک پروژه پژوهشی گسترده در حوزه مطالعات شیعی خبر داد.
وی در این نشست تأکید کرد: «محور اصلی این پروژه، پاسخ به دو پرسش کلیدی بوده است: “دیگریِ” مخاطب ما کیست و آن دیگری از ما چه میداند؟» وی افزود: برای فاصله گرفتن از کلیگویی و ذهنیتهای کهنه یا ارزشداورانه، پروژه به صورت موردی و با روش گردآوری و تحلیل دادههای علمی پیش رفته است.
معاون علمی دانشنامه جهان اسلام تصریح کرد: در این طرح، تمامی آثار پژوهشی منتشرشده توسط محققان غربی در حوزه مطالعات شیعی در دو دهه اخیر (از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۸) شناسایی، گردآوری و تحلیل محتوایی شده است. تحلیلها با نگاهی به تحولات موضوعی و روششناختی این مطالعات و با حداقلگرایی در داوری انجام گرفته است.
مدیر این پروژه همچنین به نقش مؤثر مهاجرتهای تاریخی از جهان اسلام به غرب در شکلدهی به این مطالعات اشاره کرد و یادآور شد: «این موجهای مهاجرتی هم باعث آشنایی مستقیم غربیان با گروههای شیعه شد و هم موجب ورود محققان مهاجر به عرصه مطالعات اسلامی در غرب گردید که این خود منبع مهمی برای شناخت “دیگری” از ما است.»
حجتالاسلام والمسلمین طارمیراد در پایان سخنرانی خود، با تقدیر از زحمات تیم پژوهشی، بهویژه نقش محوری پژوهشگران خانم در پیشبرد این پروژه اشاره کرد و اظهار امیدواری نمود که نتایج این پژوهشها گامی مؤثر در راستای اهداف مؤسسه برای انتقال صحیح محتوای اسلام ناب به مخاطب جهانی باشد.
در ادامه فاطمه طارمیراد در ارائه خود گزارش تحلیلی از کتاب شیعه پژوهشی در آکادمیهای بریتانیا پرداخت و به مباحثی چون روش پژوهش این اثر، یافتههای کلیدی، اهداف کلان پروژه، کاربردها آن را مورد بررسی قرار داد.
سپس حجت الاسلام والمسسلمین سید حامد علیزاده موسوی، مولف کتاب مراکز شیعه پژوهی جهان در حوزه انگلیسی زبان به ارائه و معرفی پژوهش خود پرداخت و بیان کرد پیشتر شناخت و مطالعه بسیار نازلی نسبت به شیعه وجود داشت و اسلام در چارچوب یک مکتب مورد مطالعه قرار گرفته و سایر منابع نادیده انگاشته میشدند و رد پای مناسبی از تشیع دیده نمیشود. مطالعات شیعه پژوهی به جز در موارد بسیار اندک دارای دپارتمان، مؤسسه و یا مرکز مختص به خود نیست و دپارتمانهای اسلام شناسی به عنوان بخش مختصری از حوزه پژوهشی خود به تشیع نیز میپردازند. وی در ادامه به معرفی اهداف و روش تحقیق و پژوهش خود در این اثر پرداخت.
در حال حاضر نیز این موضوع به وضوح مشاهده میشود که به طور سنتی یک قالب از تدریس اسلام در دانشگاههای آمریکا و اروپا وجود داشته و آن متعلق به مذاهب غیر شیعه است.
آخرین سخنران این نشست تخصصی، دکتر محمد نهاوندیان، با اشاره به اهمیت «تصویرسازی از شیعه» در فضای رسانهای و فناوریهای نوین، هشدار داد که نظامهای جهانی با بهرهگیری از هوش مصنوعی و الگوریتمهای پیشرفته در حال تولید انبوه محتوا و جهتدهی به روایتهای مرتبط با تشیع هستند.
وی تصریح کرد: «امروز فقط تولید محتوا کافی نیست؛ بلکه باید در لایههای عمیقتر مانند رتبهبندی، منبعسازی و نقد محتوا نیز حضور فعال داشته باشیم.» نهاوندیان با اشاره به خطر «نسبیسازی معرفت» و تولید گسترده محتوای جهتدار، خاطرنشان کرد که دشمنان با ساختن تصویری خشن یا غیرقابل اعتماد از شیعه، به دنبال مشروعسازی اقدامات ضدحقوق بشری هستند.
نهاوندیان با بیان اینکه «حقیقت در نگاه برخی جریانها جای خود را به پراگماتیسم افراطی داده»، تأکید کرد: «ما باید از گوهر اصیل شیعه محافظت و آن را به درستی به جهانیان معرفی کنیم.»
وی سه محور اصلی مقابله با این چالش را «تولید محتوای فعال به زبانهای مختلف»، «کمک به محققان در منبعشناسی» و «نقد و ارزیابی مستمر روایتهای تحریفشده» برشمرد.
نهاوندیان در پایان با اشاره به ضرورت تفکیک «اسلام ناب» از «قرائتهای اقتضایی و ایدئولوژیزده»، گفت: «ارائه مفاهیم ناب اسلامی مبتنی بر قرآن و سنت، وظیفهای حیاتی برای جلوگیری از التقاط و تحریف است.»
این نشست با هدف بررسی راههای مقابله با تحریف تصویر شیعه در فضای مجازی و رسانههای جهانی برگزار شد.
نشست «جریانهای شیعهپژوهی در آکادمیای غربی؛ ضرورت بازشناسی و چگونگی تعامل » به عنوان مقدمهای برای بررسی دقیقتر دو پژوهش انجام شده در «موسسه البیان» و «موسسه مطالعات تحقیقات اسلامی » در این حوزه برگزار شد و مقرر گردید جلسات تخصصی دیگری با حضور صاحبنظران ادامه یابد.
منبع خبر: خبرگزاری تسنیم
