تحقیق تبیین پدیدارشناختی ارتباط روحانیت شیعه و مردم ایران (مطالعه موردی: شهر تهران) انجام شد.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، تحقیق تبیین پدیدارشناختی ارتباط روحانیت شیعه و مردم ایران (مطالعه موردی: شهر تهران) به همت کریم خان‌محمدی، علی اصغر اسلامی تنها و حبیب الله اسداللهی انجام شد.

پس از انقلاب اسلامی، همزمان با ورود روحانیت شیعه به ساختار قدرت و گسترش تجدد (مدرنیته) در سبک زندگی، رابطهٔ سنتی و نزدیک میان روحانیان و مردم دستخوش دگرگونی‌های بنیادین شد.

با توجه به فقدان پژوهش‌هایی که تجربهٔ زیستهٔ مردم در مواجهه با روحانیت را بررسی کرده باشند، این تحقیق با رویکرد پدیدارشناسی، به واکاوی ابعاد و معانی این ارتباط از منظر مردم و روحانیان می‌پردازد. داده‌های پژوهش با بهره‌گیری از فن «مصاحبهٔ عمیق» و از طریق نمونه‌گیری هدفمند از بیست تن از مردم و ده تن از روحانیان شهر تهران گرداوری شده است.

یافته‌ها نشان می‌دهند رابطهٔ سنتیِ اعتمادمحور و قدسی، تحت تأثیر سیاست، رسانه، تغییر سبک زندگی و شکاف نسلی، به تعاملی چندلایه و متغیر تبدیل شده است. برداشت مردم اکنون آمیزه‌ای از احترام سنتی، بی‌تفاوتی و بی‌اعتمادی فعال است.

بی‌اعتمادی غالباً ناشی از ورود مستقیم روحانیان به عرصهٔ سیاست، تجمل‌گرایی، فاصلهٔ اقتصادی و فرهنگی، ضعف ارتباطی و غیبت آنان در میدان‌های روزمره و فضای دیجیتال است؛ عواملی که به فرسایش سرمایهٔ اجتماعی و نمادین انجامیده‌اند.

در مقابل، حضور فعال روحانیت در مناسک مذهبی و مشارکت در حل مشکلات واقعی مردم، همچنان ظرفیتی مهم برای بازسازی ارتباط فراهم می‌آورد.

تحلیل کلی نشان می‌دهد که بازسازی این رابطه مستلزم تلفیق سرمایهٔ اخلاقی با سرمایه‌های فرهنگی و اجتماعی، ایجاد شفافیت عملکرد، و سازگاری با قواعد ارتباط در میدان‌های سنتی و نوین است؛ اقدامی که می‌تواند هم اعتماد را احیا کند و هم جایگاه اجتماعی روحانیت را در شرایط معاصر تثبیت نماید.

تازه های تحقیق

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند تجربهٔ زیستهٔ مردم رابطه با روحانیت را از یک پیوند سنتیِ اعتماد‌محور و معنوی، به تعاملی چندلایه و متأثر از سیاست، رسانه و تحولات اجتماعی تبدیل کرده است. این فهم اکنون در سه قالب اصلی قابل مشاهده است: تصویر مثبتِ قدسی، تصویر منفیِ سیاسی‌زده، و بی‌تفاوتی خنثا. برداشت کنونی مردم حاصل ترکیبی از عناصر تاریخی و رویدادهای معاصر است.

سرمایهٔ نمادین اخلاقی (شامل صداقت، تواضع و ساده‌زیستی) همچنان عامل جذب و مشروعیت‌بخشی به روحانیت است؛ اما عواملی همچون ورود بی‌محابا به عرصهٔ سیاست، تجمل‌گرایی برخی روحانیان، ضعف مهارت‌های ارتباطی، و بازنمایی منفی در رسانه‌ها، تصویر اجتماعی روحانیت را فرسوده و پاره‌پاره کرده‌اند.

حضور عملی روحانیان در مناسک مذهبی (مانند محرم، رمضان و اعتکاف) و بسترهای سنتی (همچون مسجد)، همچنان مهم‌ترین فرصت برای نزدیکی به مردم و بازسازی سرمایهٔ اجتماعی است. در مقابل، فقدان حضور در میدان‌های روزمرهٔ زندگی، محدود شدن به جمع‌های خاص و نادیده‌گیری فضای مجازی، موجب کاهش تعامل مؤثر و تضعیف ارتباطات اجتماعی شده است.

تحولات رسانه‌ای، تغییر سبک زندگی نسل جوان و اتصال نهادی روحانیت به ساختار حاکمیت، قواعد ارتباطی را دگرگون کرده‌اند. نتیجهٔ این فرایند، کاهش سرمایهٔ اجتماعی و نمادین، تعمیق شکاف نسلی و جابه‌جایی مرکز قدرت نمادین از میدان سنتی دین به میدان دیجیتال است.

موانع اصلی اعتمادسازی عبارت‌اند از: برجسته‌سازی خطاهای فردی در رسانه‌ها، فقدان پاسخ‌گویی شفاف، فاصلهٔ اقتصادی و فرهنگی با مردم، و رویکردهای سخت‌گیرانه در ارتباط. مسیرهای بازسازی نیز شامل بازگشت به نقش‌های خدمت‌محور، شفافیت مالی و عملکردی، یادگیری زبان نسل جدید، حضور فعال در فضای دیجیتال، و به‌روزرسانی عادت‌واره‌های نهادی حوزه برای تقویت سرمایه‌های فرهنگی و اجتماعی است.

بنابراین، رابطهٔ مردم و روحانیت در میدان معاصر، بیش از هر زمان دیگری نیازمند ترکیب هوشمندانهٔ سرمایهٔ نمادین اخلاقی با سرمایه‌های فرهنگی و اجتماعی است. اجرای راهکارهایی مبتنی بر حضور واقعی، گفت‌وگوی همدلانه، و سازگاری با قواعد جدید میدان، می‌تواند زمینهٔ بازسازی مشروعیت و اعتماد پایدار را فراهم آورد.

پیشنهادهای پژوهشی

پیشنهاد می‌شود تحقیقات آینده بر محورهای ذیل متمرکز شوند:

– طراحی و ارزیابی الگو‌های عملی برای آموزش مهارت‌های ارتباطی و رسانه‌ای در حوزه‌های علمیه؛

– سنجش اثر این مهارت‌ها بر اعتماد عمومی و کیفیت ارتباط با نسل جدید؛

– مطالعهٔ تطبیقی تجربهٔ روحانیت در جوامع دیگر اسلامی و غیراسلامی؛

– ارائهٔ راهکارهای قابل‌ اجرا و مبتنی بر شواهد برای تقویت جایگاه اجتماعی و ارتباطی نهاد روحانیت در میدان‌های ترکیبی معاصر.

این تحقیق در شماره ۸۷ فصلنامه علمی شیعه شناسی(پاییز ۱۴۰۳) صفحه ۷ تا ۳۶ منتشر شده است.

منبع خبر: خبرگزاری تسنیم