امیرکبیر پیشرفت را راه مقابله با بیگانگان می‌دانست
امیرکبیر پیشرفت را راه مقابله با بیگانگان می‌دانست

امیرکبیر معتقد بود ملت ایران اگر در حوزه علم و صنعت پیشرفت نکند نمی‌تواند در برابر بیگانگان ایستادگی کند.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، کلیدواژه امنیت بیشتر حول محور اقدامات سلبی و ایجابی حاکمان و فرماندهان نظامی تعریف می‌شود و غالباً هم موضوعاتی از قبیل مرز ، روابط بین‌الملل و سیاست خارجی را با خود به همراه دارد. این فرضیه تا حدودی درست و منطقی به نظر می‌رسد تا آنجایی که امنیت را از زاویه بیرونی تبیین کنیم.

 اصل اساسی در نهادینه شدن امنیت در ترسیم مولفه های ظاهری و چشم نواز اگرچه تعریف می شود، ولی در واقع تثبیت آن در گرو مولفه های به ظاهر غیرامنیتی پدیدار خواهد بود.

تبیین این فرضیه برای قشر فرهیخته و علمی تا حدودی دشوار به نظر می‌رسد، چرا که تا به امروز هر آنچه از وجود و یا عدم وجود امنیت شنیده است همگی حول محور واژه‌های سخت و سازمانی بوده است.

امنیت در جامه هدف وحتی در نظام بین‌الملل یک مفهوم چندرشته ای است و نمی‌توان آن‌را در یک مفهوم کلی و انتزاعی تعریف نمود. احساس امنیت رابطه بسیار زیادی با مولفه های فرهنگی و اقتصادی دارد و اگر شاخص های فرهنگی و اقتصادی در جامعه ای از حد مورد انتظار کمتر باشد، جامعه و دولت امنیت را فقط در پوسته ظاهری خود حفظ نموده‌اند، لیکن در بین توده های مردم این حس مشاهده نمی‌شود.

توده های مردم با هر گرایش و تفکری از حاکمان خود انتظار ایجاد و تثبیت یک دولت مدرن و بروز را دارند که البته این فرضیه روی دیگری نیز دارد و آن خود مردم هستند که می‌بایست به این سمت حرکت کنند.

حاکمان هر سرزمینی  با هر روش و ابزاری سعی می کنند این انتظار به حق جامعه هدف خود را ایجاد و تثبیت کنند. یکی از مولفه های مهم در شکل‌گیری و تثبیت دولت مدرن و ایجاد امنیت پایدار، القاء هویت بومی برای جامعه هدف است. احساس بی هویتی در هر جامعه ای مقدمه سقوط فرهنگ و تمدن آن‌را رقم خواهد زد و این احساس بی هویتی در اذهان ملت  دقیقاً همان راهبرد استعمار را رقم خواهد زد.

اولین مرحله از ایجاد حس بی‌هویتی با مولفه وابستگی شکل می گیرد . وابستگی در هر حوزه ای اگرچه در ظاهر نیاز جامعه سنتی را برطرف می‌کند، ولی در واقع عامل اصلی در ایجاد احساس بی‌هویتی به شمار می‌رود.

اگر در جامعه ای در حوزه اقتصاد و علم و فرهنگ مفهوم امنیت به خوبی تبیین نشود، عموم جامعه به طریق اولی درک درستی از تهدید و ناامنی را نخواهند داشت.

یکی از افرادی که به درستی واژه امنیت را در جامعه سنتی و مذهبی ایران توانست به خوبی به یک فرهنگ و راهبرد کلیدی تبدیل کند شخص میرزا تقی‌خان فراهانی معروف به امیرکبیر است. امیرکبیر چه در زمان خود وچه در زمان حاضر بیشتر به عنوان یک  مدیر موفق در حوزه سیاست های فرهنگی، اجتماعی  واقتصادی معرفی شده است.

این در حالی است که امیرکبیر مجموعه اقدامات ایجابی و سلبی خود در همه محورهای گفته شده را حول تثبیت امنیت جامعه وکشور انجام داده است. امنیت جامعه و کشور صرفاً با حصارکشی و مقابله با جاه طلبان میسر نمی‌شود که البته این مقوله نیز واجب و غیر قابل انکار است، ولی آنچه که مهم است تبیین واژه درست امنیت برای جامعه و صاحب منصبان است.

مجموعه اقدامات امیرکبیر از تاسیس مدرسه دارالفنون گرفته تا ایجاد روزنامه و بهبود اقتصادی نظامیان و مبارزه با استعمار و نظام سلطه همگی در زمره تثبیت امنیت تعریف می‌شود.

دوره امیرکبیر از جمله دوران‌هایی هست که همزمان هم استعمار قدیم و هم استعمار نو با وجود اختلاف نظرها به صورت مشترک و هماهنگ در یک مسیر قدم برمی‌داشتند.

اقدامات امیرکبیر برای بسیاری از درباریان ناامنی ایجاد کرده بود، چرا که با سیاست‌های منفعت‌طلبانه آنها در یک راستا نبود، از طرفی هم وجود کشورهای استعمارگر از شمال تا جنوب همگی اقدامات وی را بر ضد منافع خود اعلام می‌کردند.

ائتلاف دربار و استعمار به خوبی توانست یک مدیر موفق و کار آزموده را از صحنه سیاست حذف کند، بدون اینکه ظاهرا دخالتی در انجام آن داشته باشد. استعمار با استفاده از عناصر داخلی و القای اینکه تفکرات شخص امیرکبیر مانع جدی در حوزه روابط بین‌الملل است در اذهان حاکم و صاحب منصبان توانست نفوذ کند و ایشان را قبل از ترور فیزیکی ترور شخصیت کنند.

از ۱۲۲۷  تا ۱۲۳۰ هجری شمسی که دوران صدارت امیرکبیر است، فضای بسیار سختی برای استعمارگران داخلی و خارجی  مکتوب شده است.

مبانی فکری میرزاتقی‌خان فراهانی تأکید بر خودباوری و استقلال‌طلبی و نفی سلطه بود. امیرکبیر اعتقاد داشت که اگر در حوزه علم و صنعت ملت ایران نتواند پیشرفت کند نمی‌تواند در برابر بیگانگان ایستادگی کنند.

از دفع شورش‌های قبایل متعدد در اقصی نقاط کشور تا برخورد نسبی با حاکمان محلی که از قدرت خود سوء‌استفاده می‌کردند تا برقراری امنیت در راه‌ها و اصلاح امور مالی نظامیان و در آخر ایستادگی مقابل جبهه متحد استعمار انگلیس و روسیه تزاری و همچنین ساخت کارخانه‌های متنوع  قالی بافی و صنایع دستی و توپ برای مقابله با تهاجم دشمن همگی دال یک تفکر چند رشته‌ای از مفهوم امنیت را در ذهن مخاطب ایجاد می‌کند.

امیرکبیر به خوبی می‌دانست که راه مقابله با اجنبی فقط با حفظ امنیت و انسجام داخلی و تثبیت هویت ملی میسر خواهد شد، در غیر این صورت در مقابل دولت‌های غربی آن هم بدون امکانات بروز و سرمایه اجتماعی راهی جزء پذیرش شکست نخواهد داشت.

یکی از اقدامات به ظاهر مذهبی  ولی در واقع امنیتی امیرکبیر مبازره با فرقه باب در آن مقطع می‌باشد. این فرقه که یکی از روش‌های استعمار نو در نفوذ بر هویت دینی و ملی ایرانیان به شمار می رود سعی داشته در صفوف ساختاری کشور رخنه کند و علاوه بر تصاحب مناصب حکومتی، برنامه اصلی خود که همان ایجاد تفرقه بین مسلمانان می‌باشد را دنبال کنند.

امیرکبیر اعتقاد داشت، اگر به موقع با این فرقه برخورد نشود ایران در آینده تجزیه خواهد شد. امیرکبیر این فرقه را یک نوع بدعت ظاهری دینی به شمار نمی‌‌آورد، بلکه آن را بزرگترین تهدید داخلی جامعه ایران که با پشتوانه دولت‌های غربی به ویژه انگلستان شکل گرفته بود می‌دانست.

امنیت جامعه در گروه مبارزه با این فرقه خطرناک گره خورده بود و در این زمان جای هیچ گونه اهمال کاری نمی باشد. این فرقه از یک جریان مسلحانه تبدیل به یک جریان فکری شد که مجبور بود اقدامات و فعالیت های خود را به صورت پنهانی انجام دهد.

اقدامات امیرکبیر در ظاهر بر تثبیت قدرت قاجار تعریف می‌شود، ولی در واقع اقدامات متنوع وی از هر نوع آن مفهوم امنیت مذهبی و ملی را استوار نموده است. امیرکبیر در واقع نه فقط سلسله قاجار بلکه ایران و جامعه ایرانی را از تجزیه  وتفرقه مذهبی و جغرافیایی نجات داد.

اقدامات امیرکبیر به خوبی نشان می‌دهد که راهبرد تثبیت امنیت در جامعه بر مدار انسجام مذهبی و ملی ، برخورد با هر گونه عوامل تفرقه افکن و تجهیز نهادهای علمی و نظامی به ابزارهای بروز جامعه و همچنین ایجاد حس خودباوری محقق خواهد شد.

یادداشت از: جواد فراست، دانشجوی دکتری مطالعات نظری تمدن دانشگاه باقرالعلوم(ع)

منبع خبر: خبرگزاری تسنیم