امام جمعه؛ از صاحب تریبون تا مأمن مردم و مرجع اعتماد اجتماعی
امام جمعه؛ از صاحب تریبون تا مأمن مردم و مرجع اعتماد اجتماعی
امام جمعه باید پیش از سخن گفتن بشنود، پیش از قضاوت کردن مسئله را بفهمد و پس از شنیدن مشکلات مردم، در حد توان برای گره‌گشایی و پیگیری مطالبات آنان اقدام کند.

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی نسیم قم، حجت‌الاسلام والمسلمین بهمن اکبری در یادداشتی با اشاره به تأکید رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز بر ضرورت تبدیل‌شدن ائمه جمعه و جماعات به «مأمن مردم» و «گوش شنوا و پذیرای درد دل‌های آنان» اظهار کرد: اگر این توصیه از سطح یک توصیه اخلاقی فراتر رود، می‌تواند الگویی کارآمد برای بازسازی اعتماد اجتماعی باشد.

وی افزود: امام جمعه باید پیش از آنکه سخن بگوید، بشنود؛ پیش از آنکه قضاوت کند، بفهمد و پس از شنیدن درد مردم، در حد توان برای گره‌گشایی از مشکلات آنان گام بردارد.

این نویسنده با بیان اینکه مسجد در سنت اسلامی تنها محل اقامه نماز نیست، گفت: مسجد کانون ارتباط اجتماعی و معنوی جامعه است و امام جمعه نیز صرفاً صاحب تریبون و خطیب جمعه نیست، بلکه می‌تواند حلقه واسط میان مردم، جامعه دینی و ساختارهای مسئولیت عمومی باشد؛ ازاین‌رو، تأکید بر «مردمی‌بودن ائمه جمعه» باید در قالب یک ضرورت اجتماعی و سرمایه‌ساز مورد توجه قرار گیرد.

اکبری ادامه داد: مأمن بودن بیش از آنکه به ساختمان و جایگاه مربوط باشد، به کیفیت رابطه با مردم بازمی‌گردد. مردم زمانی درد دل خود را با یک عالم دینی در میان می‌گذارند که احساس کنند سخنشان بلافاصله به قضاوت، سرزنش یا برچسب‌گذاری منجر نمی‌شود.

وی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های سلوک مردمی را فاصله نگرفتن از زندگی واقعی مردم دانست و تصریح کرد: رهبر انقلاب در توصیه‌های خود به ائمه جمعه بر «رفتار پدرانه با همه» تأکید کرده و فرموده‌اند: «رفتار امام‌جمعه باید همانند رفتار پدر با فرزندان خود باشد و باید همه را بر سر سفره معنویت و دین بنشاند.»

این رایزن فرهنگی سابق ایران خاطرنشان کرد: رفتار پدرانه یعنی امام جمعه خود را در برابر جامعه صاحب جایگاهی برتر و دور از دسترس نداند، بلکه همچون پناهگاهی اخلاقی در کنار مردم بایستد. حضور در میان مردم، سرزدن به خانواده‌ها، احوال‌پرسی، دیدار با اقشار مختلف و شناخت مستقیم مسائل جامعه، رفتارهایی تشریفاتی نیستند، بلکه ابزارهایی حیاتی برای ایجاد اعتماد اجتماعی‌اند.

اکبری با اشاره به ضرورت ارتباط مستقیم با نسل جوان گفت: جامعه امروز، به‌ویژه نسل جوان، بیش از گذشته به ارتباط بی‌واسطه نیاز دارد. جوان منتقد الزاماً جوان مخالف نیست و پرسشگر بودن الزاماً به معنای بی‌اعتمادی نیست؛ گاه نقد صریح نشانه تعلق، دغدغه‌مندی و امید به اصلاح است.

وی افزود: اگر جوان دلسوز نتواند پرسش خود را در محیطی دینی و با آرامش مطرح کند، پرسش او از بین نمی‌رود، بلکه به فضایی منتقل می‌شود که امکان گفت‌وگوی سازنده در آن به مراتب کمتر است.

این نویسنده «شنیدن» را گام دیگری در مسیر ارتباط مؤثر با مردم دانست و گفت: شنیدن نباید با پاسخ دادن شتاب‌زده یا قضاوت کردن اشتباه گرفته شود. رهبر انقلاب نیز در مواجهه با سخنان دیگران، حتی در جایی که با دیدگاه آنان موافق نیستیم، بر شنیدن تأکید کرده‌اند؛ ممکن است سخنی را قبول نداشته باشیم، اما باید به آن گوش کنیم.

اکبری ادامه داد: شنیدن به معنای پذیرفتن نیست، همان‌گونه که نقد کردن به معنای دشمنی نیست. امام جمعه‌ای که بتواند به جوان منتقد، خانواده گرفتار، کارگر نگران و دانشجوی پرسشگر فرصت سخن گفتن بدهد، پیش از آنکه به مسئله آنان پاسخ دهد، بخشی از مسئله را حل کرده است؛ زیرا انسان پیش از پاسخ، نیازمند آن است که احساس کند «دیده و شنیده» شده است.

وی تأکید کرد: جلسات صمیمی و دیدارهای بی‌واسطه زمانی اثرگذارند که سخن مردم در آنها واقعاً شنیده شود، نه اینکه صرفاً فرصتی برای بیان سخنان مسئولان باشد.

اکبری در ادامه با بیان اینکه «گوش شنوا» باید به «دست گره‌گشا» متصل شود، اظهار کرد: مردم هنگامی اعتماد می‌کنند که میان شنیدن و اقدام، رابطه‌ای واقعی و ملموس ببینند. امام جمعه قرار نیست جای دستگاه اجرایی را بگیرد، اما می‌تواند در شناسایی مسائل، پیگیری مطالبات، میانجی‌گری اجتماعی و فعال‌کردن ظرفیت‌های خیرخواهانه نقش‌آفرین باشد.

وی افزود: مشکلات معیشتی، آسیب‌های اجتماعی و مسائل محلی تنها با سخنرانی حل نمی‌شوند؛ گاه یک تماس، یک پیگیری یا بسیج ظرفیت خیرین می‌تواند گرهی بزرگ را باز کند. بنابراین، امام جمعه موفق کسی نیست که تنها مشکلات بیشتری را بشنود، بلکه کسی است که شنیدن را به پیگیری و پیگیری را تا حد امکان به نتیجه تبدیل کند.

این رایزن فرهنگی سابق ایران، «گشودگی نسبت به همه مردم» را از دیگر الزامات مأمن بودن ائمه جمعه دانست و گفت: تریبون نماز جمعه نباید فقط پژواک صدای یک طیف خاص اجتماعی باشد. شهروندی که با یک دیدگاه سیاسی موافق نیست، جوانی که پرسشی متفاوت دارد و فردی که نقد جدی مطرح می‌کند، همگی بخشی از همین جامعه هستند.

اکبری خاطرنشان کرد: این امر به معنای نفی اصول نیست؛ چرا که گفت‌وگوی اجتماعی بدون اصول ممکن نیست، اما دفاع از اصول نیز الزاماً به معنای بستن راه گفت‌وگو نیست.

وی افزود: جامعه سالم، جامعه‌ای است که در آن نقد، پیش از تبدیل شدن به تقابل، امکان گفت‌وگو پیدا کند. یکی از مهم‌ترین کارکردهای اجتماعی امام جمعه می‌تواند ایجاد فضایی باشد که در آن «منتقد بودن» با «دشمن بودن» یکی تلقی نشود و «پرسشگری» با «بی‌دینی» خلط نگردد.

اکبری در بخش پایانی یادداشت خود تصریح کرد: «مأمن مردم» بودن بیش از آنکه یک عنوان باشد، یک سرمایه اجتماعی است؛ سرمایه‌ای که با حکم و بخشنامه ایجاد نمی‌شود و با سخنرانی حفظ نمی‌گردد، بلکه از رفتار روزمره ساخته می‌شود؛ از نحوه برخورد با یک جوان، از صبر در شنیدن یک اعتراض، از احترام به یک منتقد، از پیگیری مشکل یک خانواده و از حضور در کنار مردم در روزهای سخت.

وی ادامه داد: امام جمعه‌ای که پدرانه در میان مردم حضور دارد، با حوصله گوش می‌دهد، پیش از قضاوت می‌کوشد مسئله را بفهمد و پس از شنیدن برای گره‌گشایی تلاش می‌کند، به‌تدریج از یک «صاحب تریبون» به یک «مرجع اعتماد اجتماعی» تبدیل می‌شود.

اکبری در پایان تأکید کرد: شاید امروز بیش از هر زمان دیگری به چنین مأمنی نیاز داریم؛ جایی که جوان منتقد بدون ترس از برچسب خوردن سخن بگوید، خانواده گرفتار درد دل کند، شهروند ناراضی اعتراض خود را بیان کند و انسان مؤمن برای پرسش‌هایش پاسخ بجوید.

وی افزود: مسجد زمانی دوباره به خانه واقعی مردم تبدیل می‌شود که مردم در آن فقط نمازگزار نباشند، بلکه خود را شنیده‌شده، محترم و صاحب حق گفت‌وگو بدانند. این همان سلوک مردمی است که فاصله میان تریبون و جامعه را کاهش می‌دهد و «امام جمعه» را نه فقط خطیب جمعه، بلکه مأمن مردم و سنگ صبور جوانان منتقد و دلسوز می‌سازد.

یادداشت از: حجت‌الاسلام والمسلمین بهمن اکبری، رایزن فرهنگی سابق ایران در عمان، تانزانیا و ازبکستان