بازخوانی نسبتِ «خلاقیت» و «اقتباس» در فلسفه اسلامی
بازخوانی نسبتِ «خلاقیت» و «اقتباس» در فلسفه اسلامی

نظام حِکمی صدرا، چنان گستره‌ای یافت که فلسفه یونان تنها به مثابۀ یک «بسترِ تاریخی» جلوه می‌کند.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نسیم قم، اخیراً فایل تصویری منتشر شد که در آن اصالت فلسفه، عرفان و حتی قرآن و نهج‌البلاغه مورد تردید قرار گرفته است.

گوینده با بیان اینکه «۹۵ درصد فلسفه مسلمین، سخنان یونانیان (افلاطون، ارسطو، فلوطین و رواقیون) است» و یا «حرکت جوهری ملاصدرا عین سخن هراکلیتوس است»، این‌گونه نتیجه می‌گیرند که آنچه «فرهنگ خودی» نامیده می‌شود، در واقع بازتولید فرهنگ غرب (یونان و روم) است و فیلسوفان مسلمان عمدتاً شارح و ناقلِ آراء دیگران بوده‌اند.

در پاسخ به این دیدگاه، می‌توان به فهرست بلندی از نوآوری‌های فلاسفۀ مسلمان اشاره کرد، اما در این یادداشت قصد دارم به جای کلی‌گویی، بر روی یک نقطۀ کانونی دست بگذارم: پژوهش‌های پروفسور پیتر آدامسون در باب «فلوطین عربی». انتخاب آدامسون از آن جهت اهمیت دارد که او دقیقاً بر روی همان متونی دست می‌گذارد (مانند اثولوجیا) که منتقدان آن‌ها را سندِ «تقلید» می‌دانند. هدف من در این نوشتار این است که نشان دهم چگونه یک «تغییرِ مبنایی» در آغازِ نهضت ترجمه، در طول قرون متمادی چنان رشد کرد که سهم «نوآوری» را از حاشیه به متن آورد.

۱. لحظه تولد: از «ترجمه» تا «تألیفِ دوباره»

گوینده می‌فرمایند فلسفه ما تکرار یونان است. اما آدامسون در تحلیل موشکافانه خود از متون حلقۀ کِندی، نشان می‌دهد که ما با یک مترجمِ منفعل طرف نیستیم؛ بلکه با یک «مفسرِ مؤلف» مواجهیم.

پژوهش‌های او ثابت می‌کند که متفکرِ مسلمان در قرن سوم هجری، متن یونانی را «بازآفرینی» کرده است. او نه تنها جملات را تغییر داده، بلکه با حذف و اضافاتِ هوشمندانه، مفاهیم جدیدی را در تار و پودِ متن تنیده است تا فلسفه‌ای متولد شود که با پارادایم «توحید» سازگار باشد. این «تصرف در متن» خیانت در ترجمه نبود، بلکه آغازِ اعتمادبه‌نفسِ فلسفی و کاشتنِ بذری جدید در خاکی متفاوت بود.

۲. تغییرِ ژنتیکیِ اول: خدایی که «هست»

در نظام فکری افلوطین (یونان)، «احد» فراتر از «وجود» است. خدا «هست» نیست، بلکه «فراسوی هستی» است، اما آدامسون نشان می‌دهد که در متن عربی، تغییری بنیادین رخ می‌دهد: خداوند نه تنها «موجود» است، بلکه «صرف الوجود» (وجود محض) نامیده می‌شود.

شاید در نگاه اول این یک تغییر واژگانی به نظر برسد، اما این همان «جهشِ ژنتیکی» بود که سرنوشت فلسفه را تغییر داد. یونانیان از نسبت دادنِ «وجود» به خدا ابا داشتند، اما فیلسوف مسلمان خدا را «اصلِ وجود» دانست.

۳. از بذر تا درخت: تصاعدِ هندسیِ نوآوری

حال بیایید به پرسش اصلی مدعی بازگردیم: آیا سهم ما فقط ۵ درصد است؟ پاسخ این است که آن «تغییرِ اولیه» در مفهوم خدا، در جای خود متوقف نشد. این تغییر مانند یک «اصلِ موضوعۀ جدید» در هندسه عمل کرد که تمامِ قضایای بعدی را تغییر داد. بیایید مسیرِ رشد این بذر را ببینیم:

گام اول (ابن‌سینا): ابن‌سینا بر مبنای همان ایدۀ «خدا به مثابۀ وجودِ محض» (که در یونان غایب بود)، تقسیم‌بندی شاهکار «واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود» را ابداع کرد. این تقسیم‌بندی در ارسطو و افلوطین وجود نداشت. ابن سینا با این ابداع، کلِ منطقِ موجهات و متافیزیک را از نو نوشت. آیا می‌توان گفت ابن سینا مقلد است، در حالی که ستون‌فقراتِ فلسفه‌اش (تمایز وجوبی و امکانی) در غربِ باستان نظیر ندارد؟

گام دوم (ملاصدرا): صدرا این مسیر را به اوج رساند. او با تکیه بر اینکه «حقیقتِ هستی» اصل است (نه ماهیتِ یونانی)، نظریۀ «وحدت شخصی وجود» و «حرکت جوهری» را طرح کرد.

گوینده حرکت جوهری را به هراکلیتوس تشبیه می‌کنند. اما هراکلیتوس فیلسوفِ «شدن‌های بی‌هدف» و «سیلانِ محض» بود. در حالی که حرکت جوهریِ صدرا، تبیینِ «اشتداد وجود» است؛ یعنی چگونه یک موجود ضعیف، با حفظ وحدت، به مرتبۀ وجودیِ قوی‌تر (تجرد) می‌رسد.

نظام حِکمی صدرا، که بر شالودۀ میراثِ فارابی و ابن‌سینا استوار شد، چنان گستره‌ای یافت که فلسفۀ یونان در برابرِ آن، نه دیگر یک «سقف»، بلکه تنها به مثابۀ یک «بسترِ تاریخی» جلوه می‌کرد.

۴. عبور از «فلسفۀ مسلمین» به «فلسفۀ اسلامی»

ادعای اینکه «۹۵ درصد فلسفه ما یونانی است»، مبتنی بر یک خطای محاسباتی است. فلسفه، «کیسه‌ای از گزاره‌ها» نیست که بشماریم چند جمله‌اش یونانی است و چند جمله‌اش عربی. فلسفه یک «ساختار» است. وقتی شما «مبنا» (مفهوم وجود و خدا) را تغییر می‌دهید و سپس قرن‌ها بر روی این مبنای جدید، دیوارها و سقف‌ها را می‌سازید، کلِ هویت ساختمان تغییر می‌کند.

افزون بر این، باید در نظر داشت که سازه‌های کلان هستی‌شناسی و اصول کلی تفکر بشری، اموری محدود و ثابت‌اند. حقیقت در انحصار هیچ قوم و قبیله‌ای نیست. اینکه رواقیون یا یونانیان زودتر به برخی تقسیم‌بندی‌های عقلی رسیده‌اند، به معنای «مالکیت ابدی» آن‌ها بر این حقایق نیست. این‌ها شاخ و برگ‌هایی است که هر نحلۀ فکری بر تنۀ درخت معرفت می‌پوشاند. رواقیون مبدعِ «عقلانیت» نبودند، بلکه کاشفانِ بخشی از آن بودند و حکمای مسلمان نیز در این اکتشاف و بسطِ آن، سهمی اصیل و مستقل دارند.

در نهایت، با تکیه بر همین شواهد (تغییرات بنیادین در جهت سازگاری با توحید) می‌توان قاطعانه گفت که تعبیرِ «فلسفه اسلامی» یک تعبیرِ دقیق و علمی است، نه صرفاً «فلسفه مسلمین». وقتی مبانی و ساختار یک فلسفه برای پاسخگویی به دغدغه‌های وحیانی (مثل رابطه خدا و جهان) مهندسی مجدد می‌شود، صفت «اسلامی» نه اشاره به دینِ فیلسوف، بلکه اشاره به «هویتِ فلسفه» دارد. این فلسفه در ذات خود اسلامی است، زیرا بدونِ پیش‌فرض‌های اسلامی، هرگز به این شکل و با این مختصات (مثل اصالت وجود و واجب‌الوجود) متولد نمی‌شد.

نویسنده: حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمد حسین‌زاده، دانشیار گروه فلسفه اسلامی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

منبع خبر: خبرگزاری تسنیم